Photo by Ashok Shrestha

May 10, 2017

बुद्धका दश विपत्ति

May 10, 2017

बुद्धको नाम लिनेबित्तिकै सर्वसाधारणको मनमा शान्ति र सदाचारको सूर्य उदाउँछ । तर, उनी निरपेक्ष शान्तिका पक्षधर थिएनन् । शान्तिको मन्त्र जप्दैमा त्यो त्यसै आउने कुरा होइन । शान्ति ल्याउनु छ भने अन्याय हटाउनुु अनिवार्य छ । ‘जहाँ अन्याय छ, त्यहाँ छायाले जस्तै अशान्तिले पछ्याउँछ,’ उनी भन्थे, ‘अन्यायमा शान्तिको खोजी त्यतिकै निरर्थक छ जति निरर्थक सिउँडीको बोटमा सुन्तला फल्ने आशा गर्नु हुन्छ ।’ आज अमेरिका र उत्तर कोरियाबीचको तनावले विश्वशान्ति खलबलिने खतरा छ । तर, २५ सय वर्षअघि जन्मेका बुद्धको शान्ति र न्याय चेत यति उँचो थियो जसलाई एक्काइसौँ शताब्दीका ‘शान्तिवादी’ हरूले अझै बुझ्न सकेका छैनन् । भारतीय विद्वान् बीआर अम्बेडकरको किताब ‘बुद्ध एन्ड हिज धम्म’ का अनुसार शाक्य र कोलिय राज्यबीच रोहिणी नदीको पानी प्रयोग गर्नेबारे झगडामा तत्कालीन राजकुमार सिद्धार्थले आफ्नै राज्यका किसानको पनि गल्ती औँल्याएका थिए । आफन्त, पराई वा राष्ट्रवादभन्दा उनका लागि मानवता, न्याय, सत्य र अहिंसा सर्वथा महत्त्वपूर्ण थिए ।

सतातन धर्मावलम्बीले बुद्धलाई विष्णुको नवौँ अवतार मानेका छन् । सायद बुद्धप्रति यो सद्भाव थियो । तर, उनी भाग्यवाद, अन्धविश्वास, यथास्थिति, पूजापाठ, ईश्वरभक्ति, यज्ञ, प्रार्थना, जात व्यवस्था, पुरोहितवाद आदिको प्रतिकारमै ज्ञानको खोजीमा हिँडेका थिए । उनको संघमा जातिभेद थिएन । कतिसम्म भने उपाली, स्वास्ती, सुनीतजस्ता शूद्रलाई संघमा अग्राधिकारसहित उनले सम्मानित पद दिएका थिए । कुनै पनि कुरालाई उनी अन्तिम सत्य मान्दैनथे । आफ्नै दर्शनलाई पनि सत्य खोजीमा हिँड्ने डुंगा मात्र ठान्थे । ‘म मोक्षदाता होइन, मार्गदर्शक मात्र हुँ, मेरो दर्शन अन्तिम सत्य पनि होइन । यो तत्काल मेरो ब्रह्मले देखेको श्रेष्ठ मार्ग मात्र हो,’ उनी भन्थे, ‘ध्यानको अभ्यास गर्दै मनको अज्ञान हटाउन सके कुनै पनि व्यक्ति बुद्ध बन्न सक्छ । आफ्नो मालिक तिमी आफैँ हौ । पुरोहितहरूले जग्गे थापेर कहिल्यै कसैले नदेखेको ईश्वरका नाममा जीवन धान्ने अमूल्य अन्न र घिउ–तेल स्वाहा गर्नु मूर्खता हो । सम्मानित गुरु, इतिहास वा शास्त्रले भन्दैमा त्यसै नमान । तथागतकै कुरा पनि नमान । कुनै पनि कुरा मान्नुअघि आफैं जान । आफ्नो दियो आफैं बन ।’ खासमा, बुद्धले मनको अँध्यारो र अज्ञान हटाएर जिउँदै आनन्दित र मुक्त जीवनको स्वर्गीय आनन्द भोग्न पाउने उपाय सुझाए । त्यसैले त आइन्सटाइने बुद्ध दर्शनलाई संसारकै सबैभन्दा उँचो मानवीय दर्शन भनेका छन् । वेद, पुराणको सत्ता चलिरहेको युगमा यस्ता आदिविद्रोही र महात्माको जिन्दगीमा अनेक विपत्ति आइलाग्नु स्वाभाविक थियो । तर, उनले कुनै पनि विपत्तिसँग हार मानेनन् । कहालीलाग्दो भीरको थाप्लामा उभिएझैँ लाग्ने यी विपत्तिलाई उनले निर्भयतापूर्वक सामना गरे ।

१) देश निकाला
शान्ति र सद्भावको पक्ष लिँदा २९ वर्षको उमेरमा उनलाई देश निकाला गरिएको थियो । हरेकजसो बौद्ध साहित्यमा ‘उनले रोगी, वृद्ध र मृतक देखेपछि ज्ञानको खोजीमा मध्यरातमा घर छाडेको’ उल्लेख छ । बौद्ध साहित्यमा यसलाई महाभिनिष्क्रमण भनिन्छ । भारतीय दलित विद्वान् बीआर अम्बेडकरको किताब ‘बुद्ध एन्ड हिज धम्म’ ले यससम्बन्धी उद्घाटन गरेको तथ्य स्तब्ध पार्ने खालको छ । अम्बेडकरका अनुसार रोहिणी नदीको विवादमा अल्पमतमा परेपछि आत्मदण्डस्वरूप उनले देश छाडेका थिए । २९ वर्षको उमेरसम्म आफ्नो समयका अत्यन्त सचेत र बौद्धिक सिद्धार्थले रोगी, वृद्ध र मृतक देखेका थिएनन् होला ? धर्मानन्द कौसम्बीले पहिलोपल्ट यस्तो प्रश्न उठाए । ३५ वर्षसम्म गम्भीर अध्ययनपछि अम्बेडकर पनि सोही निष्कर्षमा पुगे । पछि कतिपय राजनीतिक इतिहासकारले पनि यसलाई पुष्टि गरे । छिमेकी राज्य कोलियसँग रोहिणी नदीको पानी प्रयोग गर्नेबारे विवाद भएपछि शाक्य संघले लडाइँको घोषणा गर्‍यो । सिद्धार्थले विरोध गरे । तत्कालीन शाक्य राज्यमा बीस वर्ष पुगेका हरेक युवक सदस्य रहने शाक्य संघ संसद्को भूमिकामा हुन्थ्यो । उनको शान्तिवार्ता प्रस्ताव बहुमतद्वारा अस्वीकृत भयो । बीस वर्ष पुगेका सबै युवाले युद्धमा भाग लिनुपर्ने भयो । सिद्धार्थले आफू युद्धमा सामेल नहुने घोषणा गरे ।
बहुमतको निर्णय नमान्दा संघले उनको परिवारलाई सामाजिक बहिष्कार गर्न सक्थ्यो वा परिवारको जमिन जफत गर्न सक्थ्यो । अथवा उनलाई मृत्युदण्ड दिन वा देशनिकाला गर्न सक्थ्यो । सिद्धार्थले आग्रह गरे, ‘कृपया, मेरो गल्तीको सजाय परिवारलाई नदिनुस् । मेरो दोषको सजाय म एक्लैलाई भोग्न दिनुहोस् । मृत्युदण्ड दिनुस् वा निर्वासनको सजाय, म खुसीसाथ स्विकार्छु ।’ त्यतिखेर भर्खर उनका छोरा राहुलको जन्म भएको थियो । मातापिता वृद्ध भइसकेका थिए । यस्तो स्थितिमा शान्ति र सद्भावका लागि उनले देश छाडे । विलासमा हुर्किएका राजकुमारका लागि यो सजिलो बाटो थिएन । तर, यो उनको सत्याग्रह थियो । पछि, उनकै चाहनाअनुसार दुई देशबीच समझदारी भई शान्ति कायम भयो । शान्ति सम्झौतापछि उनलाई घर फर्कन आग्रह गरियो । तर, उनी स्थायी शान्तिका लागि ज्ञानको खोजीमा लागे ।
२) अंगुलीमालको आतंक र चिञ्चाको नक्कली पेट
बुद्ध त्यतिखेर ५६ वर्षका थिए जब उनको सामना खतरनाक हत्यारा अंगुलीमालसँग भयो । भियतनामी बौद्ध विद्वान् तिक न्यात हन्हको किताब ‘ओल्ड पथ, ह्वाइट क्लाउड’ का अनुसार जालिनी वनबाट ऊ कोसल राज्यको श्रावस्ती प्रवेश गर्दा पूरै बस्ती मसानसरह सुनसान थियो । मानिसहरू दिउँसै ढोका बन्द गरेर बस्थे । हरेक व्यक्तिको हत्यापछि ऊ त्यसको एउटा औँला मालामा उन्थ्यो । सय जनाको हत्या गरेर तिनका औँलाको माला लाएपछि आफ्नो मायावी शक्ति बढ्ने भ्रम उसलाई थियो । एकपल्ट चालीस जनाले घेरा हाले । अद्भुत युद्धकला जानेको अंगुलीमालले छिनभरमै अधिकांशलाई मारिदियो । बाँकीले भागेर ज्यान बचाए । राजा प्रसेनजितले उसलाई पक्रन सशस्त्र सेना तैनाथ गरेका थिए । तीमध्ये कतिपयलाई उसले मारिसकेको थियो । यो थाहा पाउनासाथ बुद्ध निडर भएर एक्लै श्राबस्तीमा हिँड्न थाले । अंगुलीमाल हकार्दै, खुँडा ताक्दै आइपुग्यो । एउटा रूखअगाडि उभिएर शान्त स्वरमा बुद्धले भने, ‘अंगुलीमाल, म तिम्रो उद्देश्यका लागि मारिन तयार छु । तर, त्यसका लागि तिमीले मलाई यस रूखका चारवटा पात टिपेर ल्याइदिनुपर्छ ।’ पहिलोपल्ट आफूसँग निडर भएर बोल्ने मान्छे भेट्दा अंगुलीमाल हच्कियो र चारवटा पात टिपेर ल्याइदियो । बुद्धले फेरि भने, ‘अब यो पात जस्ताको तस्तै त्यही हाँगामा लगेर जोडिदेऊ ।’
उसले भन्यो, ‘तिमीले के भन्न खोजेको भिक्षु ? यो कसरी सम्भव छ ?’
‘हो, जसरी टिपिसकेका पात जोड्न सक्दैनौ, त्यसैगरी तिमीले हत्या गरेका मान्छेलाई फेरि बचाउन सक्दैनौ । जब मारिएकालाई बचाउन सकिन्न भने तिनलाई मार्ने अधिकार तिमीलाई कसले दियो ?’ अंगुलीमाल नाजवाफ भयो ।
‘मानिसहरू अज्ञान, घृणा र द्वैषका कारण क्रूर बन्छन् । क्षमा, करुणा, ज्ञान र प्रेमको मार्गमा हिँड्यौ भने तिम्रो जीवनमा पनि स्वर्गीय आनन्द आउनेछ अंगुलीमाल’, बुद्धको कुरा सुनेर उसले खुँडा बिसायो र माफी माग्दै नमन गर्‍यो । बुद्धको शरणमा गएको दुई हप्तामै अंगुलीमाल अहिंस्रक नाम धारण गरेर सौम्य र करुणामय भिक्षु भइसकेको थियो ।
त्यसअघि नै सम्बोधी प्राप्त गरेर देश देशावरमा प्रसिद्ध भइसकेका बुद्धमाथि एउटा गम्भीर आरोप लागेको थियो । चिञ्चा नामकी एक ब्राह्मण युवतीले बुद्धको देशना चलिरहेको सभामै बुद्धले आफूलाई गर्भवती बनाएको आरोप लगाइन् । सुनेर सबै जना स्तब्ध भए । बुद्धले शान्त मुस्कानसहित भने, ‘कुमारी चिञ्चा, तपाईँले बोलेको कति सत्य हो भन्ने तपाईँ र मलाई मात्र थाहा छ, कि कसो ?’ बुद्धको शान्त मुस्कान देखेर चिञ्चा हडबडाइन् । बाहिर निस्किँदा एउटा खम्बामा ठोकिएर उनको पेटमा बाँधिएको काठको गोलाकार खसेर खुट्टामा लाग्यो । घाइते औँला थिचेर उनी रुन थालिन् । उनको पेट अब एकदमै सपाट थियो ।
३) सत्यको त्रासदी
उनी नौ वर्षका राजकुमार हुँदा एक दिन बगैँचामा एउटा चरा खस्यो । त्यसलाई वाण लागेको थियो । उनले त्यसको घाउमा औषधि लगाइदिए । त्यसलाई वाण हान्ने उनकै काकाको छोरा देवदत्त घाइते चरा लिन आइपुग्यो । सिद्धार्थले दिन मानेनन् । उनीहरूबीचको विवाद दरबारसम्मै पुग्यो । दुवैले मन्त्रीगणसँग आ–आफ्ना तर्क राखे । घाइते चरामाथिको स्वामित्व व्याधाको होइन, बचाउनेको हुनुपर्ने तर्क सिद्धार्थको थियो । बहुमत बुद्धको तर्कमाथि हाँस्न थाल्यो र देवदत्तको पक्षमा ढल्कियो । राजा शुद्धोदन एक्कासि खोक्न थाले । यो एक खालको संकेत थियो । मन्त्रीहरूले एकाएक सिद्धार्थको पक्षमा निर्णय गरे । चरा उनलाई दिइयो । मन्त्रीगणले राजालाई खुसामद गर्न मात्र सिद्धार्थलाई जिताइदिएका थिए । यो थाहा पाउँदा उनको आत्मसम्मानमा ठूलो चोट लाग्यो । तर, उनले चराको मुक्तिका लागि यस्तो अपमानजनक स्थितिसँग पनि सम्झौता गरे । यस घटनाबाट उनलाई ज्ञान भयो, सत्य र ठीकका पक्षमा उभिन बहुतै ठूलो साहस चाहिन्छ जुन अधिकांश मान्छेमा हुँदैन ।
४) सुन्दरीको शव
अर्कोपल्ट श्रावस्तीको जेतवन बिहारमा प्रहरीले सुन्दरी नामकी एक युवतीको शव बरामद गर्‍यो । बेलाबेला उनी बिहारमा बुद्धको देशना सुन्न आउँथिन् । शव बुद्धकै कुटीको पछाडिपट्टि खाल्डामा गाडिएको थियो । त्यसै दिन सुन्दरीको सम्प्रदायका मान्छेले शव नगर परिक्रमा गराए । उनीहरू भनिरहेका थिए, ‘शव जेतवन बिहारमा भेटियो । वासनारहित जीवन व्यतीत गरिरहेको दाबी गर्ने बुद्धका शिष्यले नै यसलाई बलात्कार गरेर शव लुकाउने चेष्टा गरे । दया, करुणा, आनन्द र समत्व भावका उनका कुरा झूटा हुन् । लौ हेर्नुस् तिनका करामत !’ श्रावस्तीवासी यस घटनाबाट दिक्क भए । बुद्धका श्रद्धावान् शिष्यको आस्था डगमगाउन थाल्यो । भिक्षाटनका लागि हिँडेका भिक्षुलाई नगरवासी अनेक लाञ्छना लगाउँथे । यसले गर्दा कतिपय भिक्षु भिक्षाटनमा नगई भोकभोकै बस्न थाले । बुद्धले तिनीहरूलाई भने, ‘अनुचित आरोप कसैमाथि पनि, कुनै पनि बेला लाग्न सक्छ । त्यसबाट हीनताबोध र लज्जाबोध गर्नु जरुरी छैन । लज्जित त्यतिखेर हुनुपर्छ जब तपाईँ शुद्ध जीवनयापनबाट विरत हुनुहुन्छ ।’ नभन्दै एकै हप्ताभित्र हत्याराहरू पक्राउ परे । दुई हत्याराले अत्यधिक मद्यपान गर्दा यो रहस्य खोलेका थिए । बुद्धलाई बदनाम गर्न सुन्दरीको सम्प्रदायकै मान्छेले पैसा दिएर उसको हत्या गराएका थिए ।
५) सूत्राचार्य र शीलाचार्यको आत्मस्वीकृति
बुद्धको देशना (उपदेश) कण्ठस्थ पार्ने भिक्षुको समुदायलाई सूत्राचार्य भनिन्थ्यो । श्रामणेर तथा भिक्षुका लागि निर्धारित पञ्चशील र दस शीलका विशेषज्ञलाई शीलाचार्य । एकपल्ट गोशिरा बिहारमा सूत्राचार्य र शीलाचार्यबीच ठूलो विवाद भयो । एक सूत्राचार्यले कर–प्रक्षालन पात्र सफा गर्न बिर्सिए । एक शीलाचार्यले आपत्ति प्रकट गरे । सूत्राचार्य आफूले जानीबुझी यस्तो नगरेकाले दोष स्विकार्न तयार भएनन् । प्रत्येक भिक्षुले आ–आफ्ना अध्यापकको पक्ष लिन थाले । दुवै पक्ष एक अर्काको हदै निन्दा गर्न थाले ।
यसले संघमा विभाजन आउन सक्थ्यो । निष्पक्ष भिक्षु, उपासक र शुभेच्छुकको आग्रहमा बुद्धले दुवै पक्षको भेला बोलाए र विवाद अन्त्य गर्न आग्रह गरे । यस्तैमा एक भिक्षुले आवेशमा भने, ‘यो विवाद हामी आफैँ मिलाउँछौँ । तपाईँ बीचमा नआउनुस् ।’ भिक्षुको अपमानजनक व्यवहारपछि आफ्ना अनुचर तथा सहयोगी आनन्दलाई समेत नभनी बुद्ध एक्लै भ्रमणमा निस्किए । उनी एक वर्ष चार महिनापछि फर्किए । उनलाई थाहा थियो, दुवै पक्षले आफ्ना गल्ती महसुस गर्नेछन् र विवाद समाधान हुन्छ । अन्तत: दुवै पक्षले एक दिन आ–आफ्ना गल्ती स्वीकारे । दोष स्वीकार समारोहमा बुद्ध पनि उपस्थित थिए । सूत्राचार्यले सारा अहंकार बिर्सेर शीलाचार्यलाई नमन गर्दै भने, ‘मान्यवर, म स्विकार्छु, मैले एउटा शील उल्लंघन गरेको छु । मलाई सुधार्न तपाईँले भनेका कुरा ठीक थिए । म संघसमक्ष आफ्नो दोष स्विकार्छु ।’ शीलाचार्यले प्रत्युत्तरमा नमन गर्दै भने, ‘त्यो बेला ममा विनम्रता थिएन । त्यसका लागि कृपया मलाई माफ गर्नुहोला ।’ यसरी त्यो उग्र विवाद समाधान भयो ।
६) देवदत्तको धोकाबाजी
जीवनको उत्तरार्धमा देवदत्तले बुद्धलाई संघको नेतृत्वबाट गलहत्याउन खोजे । बुद्ध ७२ वर्ष भइसकेका थिए । उनीप्रति भिक्षुहरूको अगाध श्रद्धा थियो । केही नलाग्दा देवदत्तले भिक्षुहरूका लागि अर्को कडा पाँच नियमको पासो थापे । १) भिक्षु केवल वनमा रहनुपर्छ । गाउँ वा नगरमा सुत्ने अनुमति नदिइयोस् । २) भिक्षुले भिक्षाटन गर्नुपर्छ । उपासककहाँ भोजन गर्न जानु हुँदैन । ३) भिक्षुले पुराना कपडाबाट चिवर सिलाउनुपर्छ । उपासकले दिएको नयाँ कपडा स्विकार्नु हुँदैन । ४) भिक्षु रूखको फेदमा सुत्नुपर्छ । कुटी वा भवनमा सुत्नु हुँदैन । ५) भिक्षुले केवल शाकाहारी भोजन गर्नुपर्छ । बुद्ध मध्यमार्गी थिए । उनले यी नियमको कडीकडाउलाई स्विकार्न सकेनन् । त्यसपछि देवदत्तले झन्डै ५ सय भिक्षुलाई साथ लिएर अर्कै संघ खोले ।
७) हत्याको तीन दुष्प्रयास
यसपछि तीनपल्ट बुद्धको हत्या प्रयास भयो ।
एक दिन बुद्ध गृद्धकुट शिखरमा साधना गरिरहेका थिए । आँखा खोल्दा रूखपछाडिबाट एउटा मान्छे उनलाई हेरिरहेको थियो । बुद्धको पाउमा तरबार राखेर उसले नमन गर्दै भन्यो, ‘गौतम, मलाई तपाईँको हत्या गर्ने आदेश दिइएको थियो । मैले दुवै हातले दसपल्ट तरबार उठाएँ तर एकै कदम अघि बढ्न सकिनँ । अब के गरूँ ? मेरा मालिकले मलाई जीवित छाड्ने छैनन् ।’
आदेश दिनेको नाम उसले बताउन सकेन । बुद्धले उसलाई कोसलमा नयाँ जिन्दगी बिताउने व्यवस्था गरिदिए । बाटो बिराएका भिक्षुहरूलाई भेट्न जान लागेका सारीपुत्त र मौदगल्यायनले यो थाहा पाएर यात्रा स्थगित गर्न खोजे । बुद्धले भने, ‘चिन्ता नगर्नुस् । तथागत कुनै पनि खतराको सामना गर्न तयार छ । तपाईँहरू निश्चिन्त भएर जानुस् ।’
एक दिन उनी पहाडको चट्टानमा उभिएर सायंकालीन आकाशको सौन्दर्य निहारिरहेका थिए । माथिबाट अजंगको ढुंगा गुड्दै आयो । दुवैतिर चट्टानले घेरिएको साँघुरो बाटोमा दायाँबायाँ गर्नु असम्भव थियो । संयोगले ढुंगा चट्टानको बीचमा अड्कियो । तैपनि फुटेको टुक्रा खुट्टामा लाग्दा उनी रक्ताम्मे भए । माथितिर हेर्दा एक जना भागिरहेको थियो । यो देखेका भिक्षुले राति टोली बनाएर बुद्धलाई सुरक्षा दिने योजना बनाए । तर, बुद्धले आदेश दिए, ‘तथागतलाई सुरक्षाको आवश्यकता छैन । तपाईंहरू आ–आफ्ना कुटीमा गएर आराम गर्नुस् ।’
त्यसको दस दिनपछि नलगिरि नामक क्रोधित हात्ती लगाएर उनलाई मार्न खोजियो । भिक्षाटन गरिरहेका बेला हात्ती सुँढ उचाल्दै बुद्धतिर आयो । उनी शान्त भावले त्यहीँ खडा भइरहे । भिक्षु आनन्द सास रोकेर हात्ती र बुद्धका बीच उभिन आइपुगे । हन्हको पुस्तकअनुसार त्यसै बेला बुद्धले हात्तीको स्वर निकाले । उनको आवाज रानी हात्तीको जस्तै थियो । रक्षितवनमा रानी हात्तीसँग उनले मित्रता गाँसेका थिए । हात्तीको आवाज सुन्नेबित्तिकै नलगिरिले हातपाउ बिसाएर शिर निहुरायो मानौँ ऊ बुद्धलाई नमन गरिरहेको थियो । बुद्धले एक हातले त्यसको सुँढ समाते र अर्को हातले शिर थपथपाए । त्यसलाई हात्तीसाला पुर्‍याएर प्रबन्धकलाई उनले भने, ‘यो हात्ती कसको आदेशले छाडियो भन्ने म जान्न चाहन्नँ । किन्तु, यसले सयौँ व्यक्ति मार्न सक्थ्यो । भविष्यमा यस्तो हुन कहिल्यै नदिनू ।’ प्रबन्धकले माफी माग्दै बुद्धलाई प्रणाम गर्‍यो ।
 ८) अजातशत्रुको बर्बरता
देवदत्त छुट्टिएर गएपछि मगधमा अनेक बितन्डा हुन थाल्यो । उनले राजा बिम्बिसारका छोरा अजातशत्रुलाई हात लिए । चन्द्रगुप्त मौर्यका छोरा बिम्बिसार बुद्धका उपासक थिए । त्यो उनका लागि अत्यन्त खतरा साबित भयो । कुनै मध्यरात राजाको कक्षमा सन्देहास्पद स्थितिमा घुसेका राजकुमारलाई अंगरक्षकले पक्राउ गरे । तलासी लिँदा राजकुमारले लुकाएर ल्याएको खड्ग फेला पर्‍यो । राजाले सोधे, ‘राजकुमार, तिमी खड्ग लिएर किन यहाँ आयौ ?’
‘पिताजी, म तपाईँको हत्या गरेर राजा बन्न चाहन्थेँ ।’
बारम्बारको केरकारपछि अजातशत्रुले स्विकारे, यो कृत्य देवदत्तको दिमागको उपज थियो । मन्त्रीगणले राजकुमार र देवदत्तलाई मृत्युदण्ड दिन सिफारिस गरे । बुद्धका सच्चा शिष्य बिम्बिसारले यो प्रस्ताव स्विकार्न सकेनन् । उनले भने, ‘म यी दुवैलाई म क्षमा गर्न चाहन्छु । भोलि नै घोषणा गरेरै छोरालाई म यो सिंहासन त्याग्छु ।’ राजाले यो घटना गोप्य राख्न आदेश दिए । यो थाहा पाएर देवदत्तले राजकुमारलाई भेटे । त्यसको दुई दिनपछि राजकुमारले राजा र दुई मन्त्रीलाई बन्दी बनाए । राज्याभिषेक समारोहलाई बुद्ध र उनका भिक्षुले बहिष्कार गरे । जनतालाई अनेक शंका भयो । केहीपछि नै उनीहरूलाई थाहा भयो, पूर्वराजा र उनका दुई मन्त्रीलाई देवदत्तको सल्लाहअनुसार बन्दी बनाइएको छ । बिस्तारै उनीहरूले देवदत्त समर्थक भिक्षुलाई भिक्षा दिन छाडे । यो, नयाँ शासकप्रतिको अप्रत्यक्ष निन्दा थियो ।
रानीबाहेक राजासँग कसैलाई भेट गर्न दिइएन । रानी दिनहुँ राजाका लागि भोजन लिएर जान्थिन् । पछि भोजन बन्द गरियो । बिम्बिसार भन्थे, ‘मलाई छोराको यस कार्यप्रति कुनै घृणा छैन । म मर्न चाहन्छु तर देशमा गृहयुद्ध देख्न चाहन्नँ ।’ त्यसपछि रानीले भातका ससाना डल्ला कपालमा लुकाएर राजालाई खुवाउन थालिन् । पूर्वराजा अझै नमरेको देखेपछि फेरि पूर्वरानी विदेहीको तलासी लिइयो । त्यसपछि रानीले दूध, सख्खर र पिठोको लेप शरीरमा दलेर, त्यही लेप माडेर राजालाई खुवाउन थालिन् । बुद्ध बसेको गृद्धकुट पर्वततिर हेरेर बिम्बिसार ध्यान गर्छन् भन्ने थाहा पाएपछि त्यही झ्याल पनि बन्द गरियो । पछि पूर्वरानीलाई पूर्वराजासँग भेट्न पूरै मनाही गरियो । यति गर्दा पनि राजाको मृत्यु नभएको देखेपछि अजातशत्रुले बगरे बोलाएर राजाका दुवै खुट्टा काट्न लगाए । त्यसमा नुन, तातो तेल र भर्भराउँदो आगोको गोल राखियो । यसरी राजाको क्रूरतापूर्वक हत्या गरियो ।
पछि झन्डै यस्तै घटना कोसलमा पनि भयो । राजा प्रेसेनजितको निधन राजगृहको एक धर्मशालामा दीनहीन अवस्थामा भयो । प्रसेनजित एक दिन बुद्धलाई भेट्न शाक्य राज्यको मेदालुम्पा आएका थिए । राजकुमार विडुडाभ र प्रधानसेनापति कारायण पनि साथै थिए । राजाले प्रधानसेनापतिलाई राजकीय खड्ग र मुकुट रथमा राख्न पठाए । बुद्धलाई भेटेर जब राजा बाहिर निस्किँदा चार रथको ठाउँमा एउटै मात्र बाँकी थियो । प्रधानसेनापतिले राजकीय खड्ग र मुकुटसहित जबर्जस्ती सबैलाई श्राबस्ती पुर्‍याए । सेनापतिले राजकुमार विडुडाभलाई भने, ‘राजा बूढा भए । अब तपाईँ सिंहासनमा बस्नुस् ।’ राजकुमारले अस्विकार्दा सेनापतिले आफैँ सिंहासनमा बस्ने चेतावनी दिए । राजकुमार यसरी बाध्य भएर सिंहासनमा बसे । राजा प्रसेनजित मगध नरेश तथा ज्वाइँ अजातशत्रुको सहयोग लिन राजगृह पुगे । राति ढिलो पुगेकाले उनले राजमहलको ढोका ढकढकाउनु उचित ठानेनन् । उनी धर्मशालामा बसे । त्यसै रात राजालाई बेस्सरी ज्वरो आयो । त्यहीँ सारथिको काखमा उनले प्राण त्यागे । यी सबै बुद्धविरुद्ध देवदत्तले खेलेका षड्यन्त्रकारी खेलका परिणाम थिए ।
९) मौदगल्यायनको हत्या
पिता शुद्धोदनको निधन हुँदा दरबार शून्य थियो । सिंहासनमा बस्ने हक बुद्धलाई थियो । उनले सहर्ष त्यो हक ठूला बाका छोरा महानामलाई सुम्पिए । बुद्धको त परिवारै, आमा महाप्रजापति, पत्नी यशोधरा, भाइ नन्द र छोरा राहुल सद्धर्ममा लागेर भिक्षु बनेको थिए । बुद्ध ७८ वर्ष पुग्दा उनका उपासक राजा प्रसेनजित र बिम्बिसारको मृत्यु भइसकेको थियो । बुद्धका प्रथम पाँच शिष्यमध्ये एक कौडन्न अनि काश्यप बन्धु, भिक्षुणी महाप्रजापति, बुद्धका छोरा भिक्षु राहुल र भिक्षुणी यशोधरा पनि बितिसकेका थिए । प्रसेनजितको मृत्युलगत्तै वेणुवनमा विरोधी सन्न्यासीहरूले बुद्धका वरिष्ठ शिष्य मौदगल्यायनको हत्या गरे जो निर्भयता र स्पष्टवादिताका लागि विख्यात थिए । अन्य सम्प्रदायका व्यक्ति उनीसँग क्रुद्ध थिए । एक बिहान दुई भिक्षुसहित भिक्षाटनका लागि निस्कँदा बिहारको बाहिरपट्टि लुकेर बसेका केही व्यक्तिले उनीमाथि सांघातिक आक्रमण गरे । घटनास्थलमै उनको मृत्यु भयो ।
१०) पेट पीडा र महापरिनिर्वाण 
बौद्ध साहित्यमा बुद्धको निधनलाई महापरिनिर्वाण भनिन्छ । ८० वर्षको उमेरमा बुद्धले वैशाली, भन्डग्राम र पावामा देशना दिए । पावामा कामी समुदायका उपासक चण्डले बुद्ध र उनका ३ सय शिष्यलाई विशेष भोजन गराए । चण्ड स्वयंले बुद्धका लागि भोजन पस्किए जसमा चन्दन वृक्षको काष्ठफूलको विशेष भोजन ‘सुकर माद्दव’ समावेश थियो ।
भोजनपछि बुद्धले चण्डलाई भने, ‘यो भोजन खाल्डो खनेर पुरिदिनू । कसैलाई नखुवाउनू ।’ रातभरि बुद्धको पेटमा असह्य पीडा भयो । यही पीडाबीच पनि कुशीनगर यात्रामा मल्ल वंशका पुक्कुसलाई शिष्य स्विकारी उनले उपदेश दिए । कुकुथ नदीमा स्नानपछि आनन्दलाई भने, ‘मेरो स्वास्थ्य बिग्रिनुमा चण्डको कुनै दोष छैन । त्यो, मेरो जीवनभरिकै सर्वोत्तम दुई भोजनमध्ये एक थियो । सबैले चण्डलाई धन्यवाद दिनू ।’ त्यही पीडाले कुशीनगर नपुग्दै सालवनमा उनी मृत्युशय्यामा पुगे । मृत्युशय्यामै उनले सन्न्यासी सुभद्रको आग्रहमा प्रवचन दिए र उनलाई शिशु स्विकारे । ‘जन्मेपछि मृत्यु अनिवार्य छ । ज्ञान अर्थात् मुक्ति प्राप्त गर्ने बाटोमा सबै जना परिश्रमी भएर अघि बढ्नू’, यति भनेर शान्तिपूर्वक उनले प्राण त्यागे । उनलाई थाहा थियो, त्यसै रात उनको निधन हुनेछ । मृत्युसँग उनी अलिकति पनि भयभीत थिएनन् ।

Read the rest of this entry »

‘डाउट एभ्रिथिङ!’

March 29, 2017
By Rajendra Maharjan
 मानिस
मरिसकेपछि
केही पनि सोच्दैन…
मानिस
मरिसकेपछि
केही पनि बोल्दैन…
केही पनि नसोचेपछि
केही पनि नबोलेपछि
मानिस मर्दछ…।
भारतीय साहित्यकार उदय प्रकाशको यो सानो कविताले जिउँदो र मरेको मानिसबीच जीवन–रेखा कोर्दछ, सोच्ने र बोल्ने मानिस मात्रै बाँचिरहेको हुन्छ भन्ने बलियो र ठूलो भाव जन्माउँछ। मानिसमा सोच्ने र बोल्ने कर्म त्यतिखेर मात्रै सम्भव हुन्छ, जतिखेर उसले सन्देह गर्छ, प्रश्न गर्छ अनि सन्देह र प्रश्नका साथ चिन्तन–मनन पनि गर्छ। यस्तो जीवन्त प्रक्रियाबिनाको सोचाइ र बोलाइले मानिसलाई जिलाइ राख्दैनन्।
तिम्रा सम्मानित गुरूले
मिठो भाषामा सुनाएका कथा
महान् इतिहासकारले लेखेको इतिहास
र, संसारका सर्वमान्य मूल्यहरूमाथि पनि सन्देह गर –अभय श्रेष्ठ।
सामान्यतः परिवारदेखि समाजसम्मले, स्कुलदेखि पार्टीसम्मले हामीलाई जिज्ञासु बनाउँदैनन्, बरु हाम्रा सन्देह, प्रश्न, चिन्तन–मननको संहार मात्रै गर्दछन्। तिनले हामीलाई समाज होइन, सिद्धान्त पढाउँछन्, संसार (वल्र्ड) होइन, शब्द (वर्ड) अध्ययन गर्न सिकाउँछन्। त्यसैले होला, मैले पनि नेपाली समाजभन्दा पहिले चीन र रुसको समाज पढेँ, बुद्धदेखि योगमायाभन्दा पहिले नै माक्र्सदेखि माओसम्म पढेँ, त्यो पनि कुनै सन्देह र प्रश्नबिना नै। तर माक्र्स पढ्दै जाँदा सबैभन्दा घतलाग्ने र उनलाई सबैभन्दा मनपर्ने सूत्रवाक्य फेला पारेको थिएँ, ‘डाउट एभ्रिथिङ (सबै चीजमाथि सन्देह गर)!’

Read the rest of this entry »

DOUBT

February 23, 2017

By Avaya Shrestha

Doubt the beautiful
Collages rendered by
These various images of clouds,
Doubt the beauty
Of the existence of various
Floating colors on beautiful lakes
And of the snow— like patches of clouds—
That has come to your hands.

Read the rest of this entry »

सुन्दर परियारको नयाँ थर

October 30, 2016

अभय श्रेष्ठ


सुन्दर परियार नेपाल आएको १० महिना बित्यो । तर, फर्कने नाम लिइरहेको थिएन ।
अमेरिकाको इडाहो राज्यस्थित पोकाटेलोमा उसको नेपाली सामान पाइने ग्रोसरी राम्ररी चलेको थियो । श्रीमतीलाई त्यो समाल्न भ्याइनभ्याइ थियो । यता, बहिनीको बिहेको केही दिनमै ०७२ साल वैशाख १२ गते नेपालमा ठूलो भूकम्प गयो । त्यसको विनाशलीला देखेर उसको मन भताभुंग भयो । भूकम्पपीडितको उद्धारमा उसले ज्यूज्यान लगाएर सघायो ।
युनिभर्सिटी अफ इडाहोको आडैमा रहेको ग्रोसरीबाट श्रीमती बारम्बार ताकेता गरिरहन्थी । उसले एक महिना, अर्को महिना गर्दागर्दै यत्रो समय बितायो । एकपल्ट त उसले श्रीमतीलाई पनि पसल बेचबिखन गरेर नेपाल फर्कन भनेको थियो । श्रीमतीले सातो लिने गरी हकारी ।
श्रीमती थिई क्षत्रानी कुलकी । बेलाबेला जातको घमण्ड उसको बोलीमा प्रदर्शन हुन्थ्यो । हिजैमात्र त्यसले स्काइपमा उसलाई बेसरी हकारेकी थिई ।
‘अँ, तिमी आउने कि नआउने भन त ?’
‘आउने नि, किन नआउनु ?’
‘अनि किन नमुन्ट्या त ?’
‘गाउँमा यहाँ बेहाल छ । मान्छेलाई बस्ने बास छैन, खानलाई गाँस छैन । यस्तो बेला हाम्ले नसघाए कसले सघाउँछ भन त ? बरु तिमी पनि केही समय यतै आऊ । दुवै जना मिलेर घरबार नभएकालाई सानोतिनो कटेरो बनाइदिउँला ।’
‘अँ..अरू केही भन्नु छ ?’
‘तिमी बाँस समाइदेऊ, म खाल्डो खनुँला । तिमी जस्तापाता समाइदेउ, म किलाकाँटा ठोकौँला । अनि लास्टाँ सँगै फर्कौँला । पसल त्यही इलामे बाहुनलाई जिम्मा लाएर आए हुन्छ । शंका गर्नु पर्दैन, त्यो मान्छे भरपर्दो छ, क्या ! बेइमानी गर्दैन ।’
‘हेर हेर, दमाई, कामीका बुद्धि घुच्चुकाँ हुन्छ भन्थे, हो रहेछ । यहाँ यत्रो बिजनेस कामदारलाई जिम्मा लाएर आऊ भन्छ । त्यहाँ तिमी नै मुन्टिराख । तिमी नै किलाकाँटा ठोकिराख । ककसलाई सघाउनुपर्ने हो, ककसका घर बनाउनुपर्ने हो, ककसलाई मासु काटेर दिनुपर्ने हो दिइराख । मलाई त्याँ आउनु छैन, बुझ्यौ ?’
‘बुझेँ । यति राम्ररी बुझाएपछि ढुंगामुडाले त बुझ्छन् । मैले किन नबुझ्नु ?’
‘तिम्रो बुद्धि त कुकुरबिरालाको जति पनि छैन, के फुर्ती गर्छौ !’
‘ल बाबा मानेँ । तर, तिमी ह्याँ आउन किन नमानेकी भन त ? दमिनी हुनुपर्ला भनेर हो ? हा…हा..हा !’
‘केको ह्या…ह्या..ह्या ! दमाईसँग पोइला गकी केटीलाई क्षत्रानी मैसाप भनेर वेलकम गर्दैनन् के रे, अनि किन आउनु ?’
‘त्यहाँ चाहिँ तिमी उपाध्याय बाउनी हुन्छ्यौ र ?’
‘…………….।’
‘साँच्चै भनेको, केही समय तिमी पनि आऊ न त !’
‘इस….आउँला ।’
श्रीमती रिसाएर स्काइपमा अफलाइन भइदिई । त्यसको कर्कश स्वर उसको कानमा यसरी ठोकियो मानौँ कसैले दर्फराउँदो हातले लोप्पा खुवाएको थियो । तैपनि ऊ श्रीमतीको जिद्दी स्वभाव सम्झेर मुसुक्क हाँस्यो ।


इडाहो युनिभर्सिटी पढ्दा एउटा नेपाली सांस्कृतिक कार्यक्रममा यो गोरखाली क्षत्राणीसँग उसको परिचय भएको थियो । पछि ऊ बसेकै घरको तल्लो फ्लाटमा बस्न आइपुगी । आईटी पढ्न भनेर अमेरिका छिरेकी त्यो केटी पढाइ रोकेर एउटा रेस्टुराँमा काम गरिरहेकी थिई । बिस्तारै ऊ सुन्दर परियारसँग आकर्षित भई र जातपातको फन्डा छाडेर उसैसँग बिहे गर्न तयार भई । बिहेपछि नै उसले ग्रोसरी सुरु गरेको थियो । चाँडै नै त्यसबाट राम्रो कमाइ हुन थाल्यो । त्यसलाई उसले क्षत्राणी सुन्दरीको ‘लच्छिन’ मानेको थियो ।
तर, यता नेपालमा गएको भूकम्पको विनाशलीलाले उसलाई सताउन छाडेको थिएन । उसको गाउँभरिमा १७ जना भुइँचालोले थिचिएर मरेका थिए । साराजसोको घर ढलेर सडकमा सुत्न पुगेको थियो । देशका १४ जिल्लामा त्यसले महाविपत्तिको बाढी ल्यायो । पछि वैशाख २९ सम्म त्यसले ३१ जिल्लामा आफ्नो नंग्रा फिँजायो । उद्धार गर्दागर्दै भत्केको भित्ता र दलिनले चेपिएकी एउटी वृद्धाले उसकै आँखाअगाडि प्राण छाडेकी थिई । पारि ज्यापु बस्तीमा खेतबाट आलु खनेर घर पु¥याउन गएका एकै परिवारका आठ जनाको चोला उठेको थियो । यस्तै बेला फोनबाट बहिनीले सोधेकी थिई, ‘दाइ, हाम्रो त घर भत्कियो । तर, कसैलाई केही भएन । त्यहाँ सबैलाई ठीक छ ?’ किलकिले थिचिएझैँ उसकोे वक बन्द भएको थियो । उसको आफ्नै घर पनि भत्केको थियो । उसलाई आँखा थामिनसक्नु भयो । जिन्दगीमा पहिलोपल्ट ऊ गाउँलेको मृत्युमा आफन्तकै मृत्युमा झैँ रन्थनिएको थियो ।
गाउँ छाडेर राहत सामग्री र स्वास्थ्यकर्मीको टोली लिएर ऊ सिन्धुपाल्चोक र दोलखा पुग्यो । घाइतेको घाउमा आफैँले मलम लगायो । राहत सामग्री अपर्याप्त भएपछि त्यो मात्र सब कुरा होइन भन्ने महसुस गरेर आफैँ भत्केका घरहरू पन्छाउन जुट्यो । गाउँ फर्केपछि देख्यो, राहत वितरणमा राजनीतिक दलहरूले धेरैलाई अन्याय गरेका थिए । जोजो अन्यायमा परेका थिए, तिनलाई आफ्नै खर्चमा जस्ताको टहरा बनाइदिन उसले कम्मर कस्यो । पैसा नपुग्नासाथ ऊ श्रीमतीलाई गुहाथ्र्यो । पहिला श्रीमतीले पनि नाइनास्ती गरिन । पछि हकार्न थाली । तैपनि उसले आफ्नै खर्चमा र एकल पहलमा गाउँका विपन्न ४० परिवारलाई टहरा बनाइदियो । अन्न पुरिएर खान नपाएकालाई चामल र नुनतेल किनिदियो ।
उसको यस्तो उदारता देखेर विभिन्न संघसंस्था ऊसँग हातेमालो गर्न आइपुगे । भत्केका सार्वजनिक विद्यालय बनाउनदेखि गरिब विद्यार्थीको छात्रवृत्ति बेहोर्नसमेत तिनले उसको अभियानमा सघाए । अमेरिका बस्ने साथीहरूले पनि पैसा पठाउन थाले । ती सबैको एकएक हिसाब राखेर उसले काम ग¥यो ।
पहिले राम्रो पढाइ भए पनि दमाई भएकाले सधैँ हेला, उपेक्षा र तिरस्कार भोगिरहेको सुन्दर अमेरिका जाने भएपछि चर्चाको पात्र बनेको थियो । भूकम्पपीडितको उद्धारमा समर्पित भएपछि अहिले गाउँभरिको हिरो भयो ।


कथा यतिकैमा टुंगिएको भए त गजब हुन्थ्यो । तर, उसको जीवनमा एउटा दुर्घटना आउन बाँकी नै थियो । त्यसको अनुमान कसैले गर्न सकेको थिएन । हुँदो हो त यस्तो दुर्घटना कदापि हुने थिएन । गाविसले अभिनन्दन कार्यक्रम नराखेको भए यस्तो हुने थिएन । अभिनन्दन गरे पनि बेलुकीको पार्टीमा ऊ संलग्न नभएको भए यस्तो हुने थिएन । पार्टीमा संलग्न भए पनि अन्य दमाई, कामीले झैँ चुपचाप सहिदिएको भए सायद यस्तो हुन्थेन ।
सुन्दर परियार अमेरिका फर्कने दिन नजिकियो । गाउँका विभिन्न क्लबले उसलाई अभिनन्दन गरे । आनाकानी गर्दागर्दै उसको जस्ताको टहरामा अनिनन्दनपत्र राख्न ठाउँ नपुग्लाजस्तो भयो । पछि गाविसले समेत गाउँबाट राष्ट्रिय स्तरमा विभिन्न क्षेत्रबाट योगदान गर्ने अन्य व्यक्तिसँगै उसको अभिनन्दन गर्ने भयो ।
अभिनन्दित हुने अन्य व्यक्ति थिए, शुभयात्रा राष्ट्रिय दैनिकका स्थानीय संवाददाता सुकमान किलम्बु, अनुष्टुप छन्दका कवि हरिओम त्रिपाठी, गुन्द्रुकको पौष्टिक महत्वमाथि पीचडी सीताराम कार्की, गाउँको पहिलो एमबीबीएस डाक्टर सोमप्रसाद नेपाल, दोहोरी गायिका तथा मोडल जुनु मगर, नाटक निर्देशक सुमेन्द्र घिमिरे, व्यापारी कमलप्रसाद सापकोटा र ब्लडप्रेसरको औषधि खाएर थान्को लागेको बुढो पत्रकार सुईबहादुर थापा ।
अभिनन्दनका दिन गाविसको आह्वानमा हरेक वडाबाट विभिन्न सांस्कृतिक झाँकीसहित विशाल ¥याली निस्कियो । अभिनन्दित हुने जोजो व्यक्ति जुनजुन वडाका थिए, त्यहाँबाट बाजागाजा र नाचगानसहित तिनलाई अघि लगाइयो । सुन्दर परियारको वडाबाट त अझ विशेष प्रस्तुति थियो । उसको प्रशंसामा पुरुष र महिला समूहले दोहोरी गीतको अन्ताक्षरी नै चलाएका थिए । ज्यापु नेवारहरूले टुमटुम छ्याँ, पाकु पाकु छ्याँ गर्दै बजाएको ठुम्काको तालमा, कहिल्यै ननाच्ने पूर्वप्रधानपञ्च शुभबहादुर कार्कीसमेत फुनुक्क फुनुक्क घुम्दै, डँडालो भाँच्दै नाचेको थियो ।
सबै वडाको जुलुस गाविसको विशाल प्रांगणमा जम्मा हुँदा मञ्चबाट टाउकाहरूको विशाल सागर नै देखिन्थ्यो । वायाँबाट अलि छड्के परेर उक्लन मिल्ने मञ्चमा आसीन व्यक्तिलाई हरेक ठाउँबाट प्रस्टै देख्न सकिन्थ्यो । कार्यक्रमका प्रमुख अतिथि पनि चानचुने थिएनन्, प्रधानमन्त्री कार्यालयका सचिव । तोकिएको समयभन्दा एक घण्टा ढिलो गरी प्रमुख अतिथि आएपछि उद्घोषक कुमार वाग्लेले कार्यक्रम सुरु ग¥यो जो स्थानीय एफएमको लोकप्रिय आरजे थियो ।
उद्घोषकले प्रमुख अतिथिपछि अभिनन्दन गरिने व्यक्तिलाई मञ्चमा बोलायो । तर, किन हो सुन्दर परियारलाई बोलाएन । त्यसपछि जिल्ला विकास अधिकारी, राजनीतिक दलका स्थानीय प्रतिनिधि, प्रहरी कार्यालय र वन कार्यालयका प्रतिनिधिलाई बोलायो । अन्त्यमा, भूलवस छुटेकोमा माफी माग्दै उसले सुन्दर परियारलाई पनि मञ्चमा आसन ग्रहण गरायो । दुई जना नवयुवतीले अतिथिहरूलाई फूलमाला लगाइदिएर स्वागत गरे । अर्का दुई जनाले ब्याच लगाइदिए । स्थानीय विद्यालयका विद्यार्थीले राष्ट्रिय गान, स्वागत गान र नृत्य प्रस्तुत गरे । त्यसपछि प्रमुख अतिथिले टीका, फूलमाला र सम्मानपत्र दिएर ती विशिष्ट पात्रहरूलाई अभिनन्दन गरे । अभिनन्दनका क्रममा पनि अन्तिममा राखिएपछि सुन्दर परियारलाई मनमा झस्का पस्यो । किनभने पहिला त यो अभिनन्दन कार्यक्रम उसकै लागि मात्र राख्ने कुरा भएको थियो । पछि राजनीतिक दलहरूको प्रतिनिधिको दबाबमा अन्य व्यक्ति पनि यस सूचीमा परे ।
उद्घोषकले बेइमानी गरे पनि कार्यक्रममा सुरुका दुई वक्ताले सबैभन्दा बढी चर्चा र प्रशंसा सुन्दर परियारकै गरिदिए । त्यसपछि उद्घोषकले अर्का वक्तालाई पालो दिने क्रममा सुन्दर परियारको प्रशंसामा समुदै्र बगाइदियो । उसले सुन्दरलाई थर फेर्न पनि सुझाव दियो जस्तो कि सम्भ्रान्त हुँदै गएपछि कतिपय दलित गैरदलितको थर ग्रहण गर्छन् ।


कुरा यतिमै टुंगिएको भए केही थिएन । सुन्दर परियारलाई दशाले घेर्न बाँकी नै थियो । सारा गडबडी अभिनन्दित व्यापारी कमलप्रसाद सापकोटाले बेलुकी शुभकामना पार्टी प्यालेसमा अभिनन्दित व्यक्ति र गन्यमान्यहरूलाई दिएको ककटेल डिनर पार्टीमा भयो । रक्सीले उन्मत्त भद्रभलाद्मीले यहाँ पनि सुन्दर परियारको उधुमै प्रशंसा गरिदिए । कुमार वाग्लेले यहाँ पनि सुन्दरलाई थर फेर्न सुझाव दियो । तर, उसको तरिका निकै भद्दा थियो ।
‘यता सुन् म्याटोक्ने सुन्दरे, हामी तँलाई दमाई नै मान्दैनौँ, यति राम्रो काम गर्ने मान्छे दमाई हुनै सक्दैन’, वाग्लेले एक हातमा गिलाँस समाउँदै र अर्को हातले सुन्दरको पिठ्यु थपथपाउँदै र चोर आँखाले अरूतिर आँखा झिम्क्याउँदै भन्यो, ‘तैँले थर फेर्नै पर्छ बुझिस् ?’
स्थानीय एफएमको स्टेसन म्यानेजर रविन्द्र घिमिरेले वाग्लेलाई रोक्दै साउतीको स्वरमा भन्यो, ‘सुन्दरजी, वास्तवमै तपाईँले महान् काम गर्नुभएको छ । हुन त अब एकेडेमीकल्ली मिल्दैन, तर दिलैले भन्छु, तपाईँले थर फेर्दा राम्रो हुन्छ । जन्मले क्षत्रीय भए पनि विश्वामित्र साधनाले ब्राह्मण ऋषि भए । कुनै पनि व्यक्ति कर्मले ब्राह्मण र कर्मैले दमाई, कामी हुने कुरा हाम्रो धर्मशास्त्रैले भनेको छ । हेर्नुस्, यही गाउँका कति ब्राह्मण दिउँसै धोकेर, लाजभाड बोलेर दमाई, कामीको जुनी बिताइरहेका छन् । तिनलाई तपाईँको अगाडि कसरी ब्राह्मण भन्ने ? साँच्चै भन्छु, कर्मले तपार्इँ ब्राह्मण हुनुभयो । दमाईहरूले नेपाली थर राख्छन् । तपाईँले चाहिँ ‘नेपाल’ थर राख्दा राम्रो हुन्छ ।’
‘यो कुरा मलाई पनि उहिल्यैदेखि लागेको होे, मुख फोड्न मात्र नसकेको !’ आतिथेय सापकोटाले नरम स्वरमा भन्यो, ‘सुन्दरजीलाई परियार भनिरहनु दमाई भनेर होच्याउनुजस्तो लाग्छ । यो मलाई पनि ठीक लाग्दैन ।’
नेपाली काँग्रेस गाउँ सभापति टंकभक्त खत्रीले थप्यो, ‘हुन त यो तिम्रै इच्छामा भर पर्छ । अचेल के जाति, त्यो पहिचान सहिचानको कुरा गर्छन् तर, दमाई–कामीको भुत्रा पहिचान ! व्यावहारिक हुने हो भने तिमीले पुरानै थर झुन्ड्याइरहनु जरुरी छैन । अरू हाँडेगाँडे दमाई र सुन्दर परियारलाई एउटै ड्याङमा राख्न मिल्दैन । कहाँको हरिद्वार, कहाँको मलद्वार ! त्यसैले तिमीले थर फेर्नैपर्छ बाबु !’
‘मनासिब कुरा हो सुन्दर दाइ !’ सानै उमेरमा पण्डित्याइँ गर्न थालेको राममणि रिसालले भन्यो, ‘नत्र हामी तपाईँसँग यसरी एउटै भोजमा सँगै बसेर खाने स्थिति नै हुने थिएन ।’
‘पासा सुन्दर, कुुरा ठीकै हो,’ करातेमा ब्लाकबेल्ट प्रवेश श्रेष्ठले मीठो स्वरमा भन्यो, ‘परियार भन्नासाथ मलाई पनि कसोकसो दिगमिग लागेजस्तो हुन्छ है !’ यता, बगलमै उभिएर मिरिन्डाको चुस्की लिइरहेका प्रवेशकी श्रीमती र जुम्बा प्रशिक्षक बहिनी सुन्दर परियारलाई प्रशंसात्मक भावले हेरिरहेका थिए ।
वाग्लेले चारपाँच जनालाई तानेर एकातिर लग्यो र केर्न थाल्यो । उसको कुरा सुनेर सबै जना हाँस्न थाले । ‘जल्ले जे भने नि, कुराचाहिँ खसोखास त्यही हो, तर अचेल सार्वजनिक ठाउँमा त्यस्तो बोल्यो भने खुट्टा भाँच्छन्, के गर्नू !’ आतिथेय सापकोटाको कुरामा फेरि अर्को खेप हाँसोको लहर चल्यो ।
‘यो उहाँको व्यक्टिगट कुरा हो, यसमा कसैले डख्खल डिनु हुन्डैन’, संवाददाता शुकमान किलम्बुले वाग्लेको समूहलाई सुनाउँदै पूर्ण नेवारी लवजमा भन्यो, ‘यो कुरा एकेडेमीकल्ली पनि मिल्डैन । उहाँका छोराछोरीको हकमा भने मिल्ला । ट्याँमाठि आफू ट पहिचान पक्षढर मान्छे हेर पासा, कसैलाई ठरै फेर चाहिँ भन्न सक्डिनँ का !’
‘लौ उठ् मूला, के यो जातैपिच्छे राज्य चाहिन्छ भनेर अठ्याँ र मठ्याँ गर्ने ठुटे पत्रकारको पछि लाग्छस् !’ सुन्दरको पाखुरा तान्दै वाग्लेले भन्यो, ‘आजदेखि तँ खुइले दमाईको छाउराले पनि बाहुनको थर पाइस् । ख्याल ख्याल होइन, यो एउटा पपुलर आरजेले घाषणा गरेको कुरा हो, बुझिस् ? लौ आइज, डानस गरौँ !’
‘सुन्दर नेपाल !’
‘जिन्दावाद ! जिन्दावाद !’
‘सुन्दर नेपाल !’
‘जिन्दावाद ! जिन्दावाद !’
‘सुन्दरे दमाई !’
‘बाइबाई !’
‘सुन्दर नेपाल !’
‘हाइहाई !’


सुन्दर परियारले टाउको समायो । कहिल्यै रक्सी नखाने सुन्दरले आज आतिथेयको करमा एकएक पेग वाइन र एक गिलास बियर खाएको थियो । त्यतिले उसलाई लागिसकेको थियो ।
एक्कासि उठेर ऊ बहुलाझैँ चिच्यायो । उसले टेबुलमा रहेका गिलासहरू भताभुंग पारिदियो । त्यसपछि आफैँ बसेको मेच भुइँमा बजार्न थाल्यो । भाँचिएको मेचको खुट्टा टिपेर उसले आरजे वाग्लेको नलीखुट्टामा एक दनक दियो । वाग्ले ‘मा¥यो बाबा’ भन्दै खुट्टा समाएर भुक्लुक्क ढल्यो । ढलेकै अवस्थामा त्यसको ढाडमा अर्को एक दनक दियो । दुई जना वेटर निरीहतापूर्वक हेरेको हे¥यै भए । त्यसपछि उसले जजसलाई भेट्यो, त्यत्यसलाई दनक दियो । आतिथेय व्यापारी सापकोटा, पत्रकार किलम्बु र रेस्टुराँका एकदुई कर्मचारीको समेत पिठयुँमा दनक बर्सियो । तीन जना बुढाहरू भुइँमा पछारिए । तिनीहरूको ढाडमा कुल्चेर मानिसहरू भागाभाग गर्न थाले । ती ऐया ऐया भनेर चिच्याउन थाले । दुई जना वेटर युवती थरथर काम्दै भित्तामा अडेस लागेर बसे । मञ्चमा गीत गाइरहेको टोली थुरथुर काँप्दै भ¥याङमुनि गुचमुच्च उभिए ।
मेचको खुट्टा घुमाएर भित्तामा झुन्ड्याइएको मोनालिसाको स्केच उसले झार्लामझुर्लुम पारिदियो । त्यसपछि पश्चिमतिर रहेको मञ्चमा चढ्यो । माइक फु ग¥यो । हेलो भन्यो । ‘मलाई बाहुन हुनु छैन । तपाईँहरूले सुन्नभो, मलाई बाहुन भएको नाटक गर्नु छैन । म जे छु, ठीकै छु । म सुन्दर परियार नै हुँ । दमाई भएर मैले कसैलाई हानि गरेको छैन, गर्ने पनि छैन, दमाई हुनुमा मलाई कुनै पछुतो छैन ।’ यति भन्दाभन्दै क्वाँ क्वाँ रुन थाल्यो । चार जना गार्डले उसलाई समाएर झ्याइँकुटी पार्दै तल ओराले । दौडँदै आएर दुई जना केटाले उसलाई लात र मुक्का हाने । एकैछिनमा उसको नाकमुखबाट ह्वालह्वाल्ती रगत बग्न थाल्यो । गार्डहरूले उसलाई सक्दो बचाए र बाहिर पु¥याए । एकैछिनमा प्रहरी भ्यान आइपुग्यो ।
भोलिपल्ट गाउँभरि हल्लीखल्ली भयो । कसैले सोध्नासाथ गाउँलेहरूको मुखमा जवाफ हाजिर थियो, ‘सुन्दरे दमाई बहुलायो !’


हिजोसम्म गाउँभरिको हिरो सुन्दर परियार आज एकाएक खलनायक भयो । एकपल्टलाई माफ गर्ने पक्षमा जोजो थिए, तिनले पनि बोल्ने आँट गरेनन् । सुन्दरको बाबुले गाउँलेसामु करजोरी बिन्ती गर्दा पनि केही लागेन । गाउँलेहरूको ठूलो टोली उसलाई कडा कारबाही गर्न माग राख्दै दिउँसो महानगरीय प्रहरी प्रभाग, कटुन्जेमा डेलिगेसन गए ।
avaya.writes@gmail.com

आठ कविताको ब्रम्हाण्ड

July 14, 2016

xरोशन शेरचन

समकालीन कविता राम्रा लेखिएका छन् । एउटा प्रमुख कारण हो– तीव्र प्रतिस्पर्धा र प्रकाशनको बढ्दो अवसर । कविलाई नजिक वा सुदूरका राम्रा कविमाझ उत्कृष्ट कविता लेख्नुपर्ने तीव्र दबाब छ । पहिलेको जस्तो कछुवा गतिको समय अहिले छैन । क्रिया–प्रतिक्रियाको परकम्पछेउ बसेर कविता लेख्नु अत्यन्त चुनौतीपूर्ण छ । पाठकहरू उत्तिकै चेतसम्पन्न छन् ।
द्रुततर बदलिएको राजनैतिक परिदृश्य, नाफामुखी भूमण्डलीकरणले अठ्याउँदै लगेको गोलाद्र्ध र प्रविधिले हस्तक्षेप गरेको समाजमा ठोकुवा गरेर केही भन्न अब कठिन छ । पुरातन हाजिरजवाफ शैलीले अब सान्दर्भिकता गुमाइसक्यो । आधारहरू अगाडि नसारी भन्नु सुसाइडल हँदैछ ।
यस्तो परिप्रेक्ष्यमा बीस, पच्चीस कविताको चर्चा नगरी नेपाली कविताबारेमा केही भन्नु जोखिमपूर्ण छ । यस सीमाप्रति सचेत हँदै, नितान्त व्यक्तिगत कारणले मलाई मन परेका आठ लिभिङ पोइटका कविताबारे चर्चा गर्छु । यी कविताले बेग्लै ब्रम्हाण्ड रचना गरेको छ, पृथक् संरचना, विशेषता, प्रवृत्ति, बिम्ब, अर्थ र सीमा बोकेर ।

लुतोः श्यामल
‘लुतो’ श्यामलको सिग्नेचर कविता हो । सामान्य सरुवा रोगलाई बिम्ब बनाएर वैचारिकतासँग जोड्दै मान्छेको एकपाखे दृष्टिकोणको चित्रण गरिएको यो कविता असाधारण छ । श्यामल आडम्बर र छद्मताको प्रखर विरोधी लाग्छन् । सामाजिक उत्तरदायित्वपूर्ण कविता लेख्छन् । समयचेतले समृद्ध र वाचाल छन् । मलाई उनी नेपाली कविता साहित्यकै सम्प्राप्ति लाग्छन् ।
कविता सिर्जनामा निरन्तर चार दशकदेखि गतिशील उनी भाषालाई मानव जीवनको सबैभन्दा शक्तिशाली अस्त्र मान्छन् र कवितालाई त्यस अस्त्रको पनि अस्त्र । कविताको त्यही अस्त्र उज्याएर उनी लुतो विचारलाई प्रहार गर्छन् । यहाँ तर्कलाई भ्रमले जित्छ । धर्म विज्ञानको बुई चढ्छ । कला बौद्धिक विलासको साधनमात्र बन्छ । र, लेखकको सामाजिक उत्तरदायित्व बेकाम ठानिन्छ । मान्छेका उदात्त भावना उनका कवितामा आउँदा झनै उदात्त बन्छ ।
लुतो एक विचार रहेछ
मानिसलाई विचारशून्य बनाउने
आद्यबिम्बसहितको उत्तर–आधुनिक विचार
रोग र औषधि दुवै बेच्ने
नाफाखोर बजारजस्तो लुतो
जहाँ रहँदैन मानिस मानिसझैं
बस्, कन्याइरहन्छ आफ्नो आङ
तृप्त, आनन्दविभोर र बिलकुल एक्लो
मजा लिइरहन्छ
आफ्नो आङ कन्याइरहनुमा । Read the rest of this entry »

सन्देह

May 5, 2016

-अभय श्रेष्ठ

यी बादलका अनेक चित्रहरूले
कोरेका सुन्दर कोलाजमाथि सन्देह गर
पानीका सुन्दर तालमा देखिने
विविध रङको अस्तित्व
र बादलका टुक्राझैँ
तिम्रा हातमा पर्न आएको हिउँको सौन्दर्यमाथि सन्देह गर ।

अखबार र टेलिभिजनका सनसनीपूर्ण समाचार
कविका फूलबुट्टे सुकिला कविता
मनको एक कुनालाई धक्का दिने बुद्धिजीवीको विचार
र, देशवासीका नाममा प्रधानमन्त्रीको सम्बोधनमाथि सन्देह गर ।

तिम्रा सम्मानित गुरुले
मीठो भाषामा सुनाएका कथा
महान् इतिहासकारले लेखेको इतिहास
र, संसारका सर्वमान्य मूल्यहरूमाथि पनि सन्देह गर ।

पग्लँदै गएको हिउँजस्तो
युधिष्ठिरको सत्यनिष्ठा
र, अछुतो आकाशजस्तो
अर्जुनको वीरतामाथि सन्देह गर
देवव्रतको भीष्म प्रतिज्ञा
दुर्योधनको दुष्टता
अनि वेद र पुराणका तिलस्मी कथाहरूमाथि सन्देह गर ।

सुकरात, माक्र्स र गान्धी
डार्विन, फ्रायड र आइन्सटाइन हुन केबल तिम्रा सहयात्री
पवित्र बाइबल, रामायण, महाभारत
धम्मोपदेश, त्रिपिटक
र, कुरान नै होइनन् अन्तिम सत्य
न ब्रह्मा सत्य हो, न मिथ्या हो जगत
विष्णु, महेश्वर, श्रीराम
क्राइस्ट, कविर, मोहम्मद
र सन्देहको कुरा गर्ने बुद्धमाथि पनि सन्देह गर ।

आँगनजस्तो एकत्र संसारमा
छैन कोही सन्देहको घेराबाहिर
सन्देहको ईश्वर रच्ने
मेरो यही कवितामाथि पनि सन्देह गर ।

म अविरल गर्छु सन्देह आफ्नै ब्रह्ममाथि पनि
जसरी माटोले हरेकपटक गर्छ
आफ्नै गर्भमा रोपिएको सत्वीजको परीक्षा ।

Me and Singer Parbati Rai at Alag Abhiyan on Mansir 26, 2072

December 17, 2015

avaya-shrestha-689x370_c

parbati

Me and songstress Parbati Rai at Alag Abhiyan

December 17, 2015

अछुतको प्रेमगीत

October 30, 2015

Avaya Shrestha

म छु वारि भीरमाथि
पिञ्जराको बुलबुलझैँ पारि छ मेरो प्यार ।

जसरी चल्छ खिया लागेको पुरानो घडी
ठीक त्यसरी नै चल्छ
नयाँ संविधानमा सत्ताको रथ
त्यसरी नै तिम्रो नजरमा
म अझै पुंकीका लागि
पिँढीभन्दा तल
गिडगिडाइरहने उही पुरानै अछुत हुन्छु
हार्नेहरूको वीरताझैँ मेटिन्छ
त्यहाँ मेरो आँसु, पसिना र रगतको धारा
हरेक सासमा
मान्छे भएर बाँच्न
जुध्नुपर्छ मैले तिम्रो सृष्टिको अभिमानसित ।

मलाई विश्वास छैन–
प्यारको आकांक्षामा वर्णको कुनै दायरा हुन्छ
म मान्दिनँ–
प्यारको संसारमा निषेधको कुनै भित्ता हुन्छ
भोरको मन्द हावाझैँ मेरो हृदयमा नित्य ठोकिएको
प्रेमको जबाफमा
किन रोकिन्छ मलाई प्रेमनगरको प्रवेशद्वारमा ? Read the rest of this entry »