एक्काइसौँ शताब्दीमा संसारका साहसी तीन युवती मलाई सर्वाधिक स्मरणीय लाग्छन्। बंगलादेशकी नारीवादी लेखक तसलिमा नसरिन, निर्दोष नागरिकको हत्याविरुद्ध विगत ११ वर्षदेखि आमरण अनशन गरिरहेकी भारत, मणिपुरकी इरोम शर्मिला र गरिब प्यालेस्टेनीको घर जोगाउन सत्याग्रह गर्दागर्दै सहिद भएकी अमेरिकी समाज रुपान्तरण कार्यकर्ता रासेल कोरी। तिनकै सूचीमा अर्की युवती थपिएकी छन्, ल्याटिन अमेरिकी मुलुक चिलीकी केमिला भल्लेजो।

केमिला भल्लेजो एन्टोनियो डाउलिङ विद्यार्थी आन्दोलनबाट उठेकी, शिक्षामा व्यापारीकरणविरुद्ध संघर्षकी अन्तर्राष्ट्रिय प्रतीक भएकी छन्। शिक्षामा संरचनागत परिवर्तन र निःशुल्क सार्वजनिक विश्वविद्यालय शिक्षा आन्दोलनको नेतृत्व गरेर उनी सात महिनायता ल्याटिन अमेरिकामै सर्वाधिक चर्चित, प्रशंसित र परिचित भएकी छन्।

केमिला भल्लेजो

आन्दोलनले ‘कमान्डर केमिला’ लाई किम्बदन्तीकी नायिकाजस्तै लोकिप्रिय बनाइदिएको छ। उनी चिलीको सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा पुरानो शैक्षिक संस्था चिली विश्वविद्यालय विद्यार्थी फेडेरेसनकी सभापति हुन्। यस फेडेरेसनकी सभापति हुने उनी इतिहासकै दोस्री महिला हुन्। सन् २०१० मा सभापति चुनिदादेखि सात महिनाअघिसम्म उनको परिचय विश्वविद्यालयमै सीमित थियो। आन्दोलनकै बीच यही पदका लागि डिसेम्बरमा हुने चुनावमा उनी फेरि लड्दैछिन्। चिलीका प्रथम राष्ट्रपति आन्द्रे बेलोको स्मरणमा ‘बेलोको घर’ भनिने यो त्यही विश्वविद्यालय हो जहाँबाट पाब्लो नेरुदा र गाब्रियल मिस्त्रालजस्ता नोबेल विजेता साहित्यकार तथा बीस जना राष्ट्रप्रमुखले उच्च शिक्षा हाँसिल गरेका थिए। उनको आन्दोलनको आँधी धनी झन्झन् धनी र गरिब झन्झन् गरिब हुँदै गएको पुँजीवादी युगमा संसारभरिकै शैक्षिक संस्थामा फैलियो भने अचम्म मान्नुपर्दैन।

शारीरिक उपस्थिति हेर्ने हो भने २३ वर्षे यी युवतीलाई संसारकै सुन्दर नायिकासँग दाँजिदिए हुन्छ। पातलो अग्लो शरीर, रेसमी कपाल, बेदाग सुन्दर अनुहार, कोसा परेका हरिया आँखा, अघिल्ला दुई दाँतपछाडि समानान्तर थोरै अघि बढेका कुकुरदाँत, दाहिने नाकमा टपक्क टाँसिएको बुलाकी र सामयिक भेषभूषाले उनी भुतुक्कै पार्नसक्ने सुन्दरी देखिन्छिन्। तर, नाफाका लागि शारीरिक सुन्दरता लिलाम गर्ने उपभोगवादी युगका नायिकाभन्दा धेरैमाथि छिन् उनी। केमिला जब संघर्षको मैदानमा उत्रन्छिन्, आन्दोलनले बेग्लै लय पाउन थाल्छ। मौरीको गोलो भुनभुनाएजस्तै हरेक ओठ गुनगुनाइरहेको हुन्छ, केमिला, केमिला, केमिला। माइक समाएर बोल्न जब उनी मञ्चमा उक्लिन्छन्, पूरै सभा सियो खसे पनि सुनिनेगरी शान्त र मन्त्रमुग्ध हुन्छ। उनको स्वरमा जादु छ, भाषामा अनुपम लय र हास्यरस। एक हातले माइक समाएर अर्को हातको बुढी र चोर औँला योग गर्न गोलो पारिएजस्तै आकाशतिर हल्लाउँदै लयात्मक स्पेनी भाषामा बोल्दा भाषणको हरेक अन्तरामा गगनचुम्बी ताली बज्छ। त्यसलाई रोक्न उनैले संकेत गर्नुपर्ने हुन्छ। अंग्रेजी सबटाइटलसहित राखिएका उनका चर्चित भाषण र अन्तर्वार्ताका भिडियोहरु युट्युबमा अत्यन्त लोकप्रिय भएका छन्।

केमिला मार्क्सवादी हुन् र शिक्षाजस्तो जनताका आधारभूत आवश्यकताको व्यापारीकरणविरुद्ध आन्दोलनरत छिन्। सबै उमेरका विद्यार्थी र सर्वसाधारणलाई समेत उतारेर उनले चिलीका सबैजसो सडक भरिदिएकी छन्। एक सर्वेक्षणअनुसार ७८ प्रतिशत जनता विद्यार्थी आन्दोलनको पक्षमा छन् भने २२ प्रतिशतमात्र राष्ट्रपति पिनेराको पक्षमा। स्वभावैले केमिला लडाकु छिन्। अक्टोबर १६ मा भएको दमनमा उनी गम्भीर घाइते भइन्। प्रहरीले प्रहार गरेको पानीको फोहोराले उनी आँधीले उडाएको पातजस्तै उडेर सडकमा बजारिइन् र रक्ताम्मे भइन्। सन् १९८८ मा चिलीको राजधानी सान्टियागोको मजदुर बस्ती ला फ्लोरिडामा जन्मेकी केमिला ‘जनजागरणका लागि मार्क्सवादी विचार झनै सान्दर्भिक भएको’ विचार व्यक्त गर्छिन्। उनका बाबु रेनाल्डो भल्लेजो नाभारो र आमा मारिएला डाउलिङ लियल दुवै चिली कम्युनिस्ट पार्टीका नेता हुन्। केमिलाचाहिँ चिली कम्युनिस्ट युथकी सदस्य।

चिलीको शिक्षा व्यवस्था अत्यन्त असमान र असन्तुलित छ। पाँच प्रतिशत कुलीन विद्यार्थी ल्याटिन अमेरिकाकै सर्वश्रेष्ठ विद्यालयमा पुग्छन्। बाँकी विद्यार्थी राज्यद्वारा अत्यन्त कम बजेटमा सञ्चालित शिक्षण संस्थामा। विश्वविद्यालयमा भर्ना हुने विद्यार्थी संख्या ह्वात्तै बढेको छ। त्यही मात्रामा तिनको ऋण चुलिएको छ जसका कारण उनीहरु बीचैमा कलेज छाड्न बाध्य छन्। एक अध्ययनअनुसार त्यहाँ एक विद्यार्थीले स्नातक पूरा गर्दा पूरै परिवार तीस वर्षसम्म ऋणमा चुर्लुम्म डुब्छ। तीन बालबालिका हुने परिवारलाई ९० वर्षसम्म ऋणले थिच्छ। विद्यार्थी आन्दोलन यही व्यवस्थामा आमूल परिवर्तन चाहन्छ। ‘हामी शिक्षामा सुधार होइन, ठूलो परिवर्तन चाहन्छौँ। शिक्षालाई उपभोगवादी युगको सामग्री बन्न नदिन र जनताको मौलिक हकका रुपमा स्थापित गर्न त्यसको ग्यारेन्टी राज्यले नै गर्नुपर्छ। हामीलाई किन शिक्षा चाहिन्छ? नाफा कमाउन? व्यापार गर्न? कि सामाजिक र राष्ट्रिय एकताका भाव विकास गर्न?’ केमिलाको यही प्रश्न हो जसले चिलीमा आन्दोलनको आँधी ल्याइदियो।

विश्वभरिका सञ्चारमाध्यमले उनको संघर्षलाई अत्यन्त आकर्षक र सम्मानित कभरेज दिएका छन्। राष्ट्रपति पिनेरा पक्षधर चिलीकै केही मिडियाले भने शारीरिक बुनोटसँग जोडेर खिसी गर्दै उनलाई ‘कम्युनिस्ट किचकिन्या’ भनेका छन्। तिनले उनलाई शरीरका रुपमा मात्र चित्रण गरेर आन्दोलनलाई सर्कस भनेका छन्। आन्दोलनलाई अराजनीतिकरण गर्नु त्यसको एकमात्र उद्देश्य हो। ‘तिनले मप्रति अश्लील छेडखानी गरेका छन्,’ केमिलाले भन्छिन्, ‘कुनै पनि पुरुषबारे यस्तो हुँदैन। यसमा अश्लील कुतर्क छ।’

चिलीकै मिडियामा जे भए पनि केमिलाको समर्थनमा ल्याटिन अमेरिकाका हरेकजसो देशका सडकमा प्रदर्शन हुन थालेका छन्। आन्दोलनको आयतन देखेर ल्याटिबोरोमेट्रोका विचार संकलन अधिकारी (पोलस्टर) मार्टा लागोसले भने, ‘आन्दोलनका सबै माग पूरा हुन नसक्लान् तथापि चिलीमा अब पुरानै राजनीति टिक्नै सक्दैन।’ आन्दोलनको अतुलनीय दबाबले कानमा तेल हालेर बसेको पिनेरा सरकार आन्दोलनकारीसँग वार्ता गर्न तयार भयो। केही वार्ता भए पनि सफल हुन सकेनन्। केमिलाको हत्या गरेर आन्दोलन तुहाइदिन सल्लाह दिने संस्कृति मन्त्रालयका अधिकारी टाटियाना अकुनालाई बर्खास्त गर्नुपर्‍यो। सर्वोच्च अदालतले विद्यार्थी नेताहरुको सुरक्षा ग्यारेन्टी गर्न आदेश दियो।
प्राणै बाजी राखेर सुन्दरी केमिलाले उपभोगवादी शैक्षिक व्यवस्थाको अँध्यारो जंगलमा डडेलो लगाइदिएकी छन्। एक दिन त्यसमा अवश्य नयाँ पालुवा लाग्नेछ जसको छहारी चिलीका सबै विद्यार्थीले बाँड्न पाउँछन्। सुन्दरता र क्रान्तिकारिताको अनुगम संगम देख्दा हाम्रा कवि गोपालप्रसाद रिमालले उनकै लागि यी पंक्ति लेखिदिएझैँ लाग्छ-

मलाई त प्रेम र क्रान्ति बराबर छ
संक्रान्ति त महिनौँमहिनौँ भई नै रहेछ
मलाई त क्रान्तिसित खेल्ने बानी छ
त्यसैले क्रान्तिले मेरो छहारी सकार्नु छ
म त्यसैको जोडा छु, जोडा हुन्छु
(मेरो प्रेमको कथा/’आमाको सपना’ बाट)

पक्कै त्यसकी आमा कुमारी हुनुपर्छ। नत्र यति रहरलाग्दो शिशुलाई यसरी किन अलपत्र छाड्थी? मानिसहरू यस्तै शंका गरिरहेका थिए।
सत्तलको एक कुनामा सानो सुकुल, सानो ओछ्यान, सानो सिरक। टालाटुली कोचिएको जुटको एउटा झोला। दूध भरिएको एउटा बोतल र दूध चुसाउने प्लास्टिकको निप्पल। तोरीको सिरानीमा लम्पसार शिशु साइकलको पाउदानी चलाएझैं हातखुट्टा मिल्काएर रोइरहेको थियो।
तल मादी-सेतीको भेलमा दाउरा र माछा छोप्न दमौलीबासी उर्लेका थिए। रमिता हेर्न पत्रकार र पर्यटक निरन्तर बजारबाट नदीतिर ओर्लिरहेका थिए।
‘यस्ती आइमाईलाई त नांगेझार पारेर सिस्नो लगाउँदै बजार घुमाउनुपर्छ।’
‘त्यस्तीलाई, म त भन्छु, ग्याङ रेप गर्नुपर्छ।’
‘यसो गर्, तँचाहिँ अब त्यही माग राखेर आमरण अनसन बस्!’
‘त्यस्सिमा टोक्ने, त्यसको एकछिनको मज्जाले यो बच्चोको बिजोक हुने भो!’
‘तिमेरु एकोहोरो सोच्छौ केटा हो, त्यसलाई पनि त कति आपत परेको हुँदो हो, किन बुझ्दैनौ?’
‘किन बुझ्ने? कि त्यल्लाई आपत पार्ने तैं होस्?’
‘आफ्नै मुटुको टुक्रा छाडेर हिँड्ने कस्तो कठोर आइमाई रहिछ!’
‘तँ भए के गर्थिस्?’
‘छि, हामी त्यस्ती केटी हो?’
सत्तलमा बस्ने झुनझुन बाबा आयो। प्रहरीहरू आए। महिलाजन च्वच्व गर्न थाले। शिशु एकोहोरो रोइरहेको थियो।
‘यो बच्चोलाई लान चाहने कोही छ?’ डिएसपी हर्ष राणाले सोध्यो।
झुनझुन बाबाले भन्यो, ‘भगवानको एउटा पर्साद भेटियो। जसले यसको गोद लेला, त्यसले कैलाशमा बास पाउला।’
मादी-सेतीको लहरबाट एक हुत्ता शितल हावा सुस्तरी चलिरह्यो। शिशु हातखुट्टा फालेर रोइरहेको थियो।
मैलो लुगा लगाएको जवान मजदुरले त्यसलाई उठायो। शिशुको दिसा त्यसले सफा गरिदियो। शिशु चिनेजस्तै गरी चिम्सा आँखाले त्यसलाई हेरेर चुप लाग्यो।
‘यो बच्चो पाल्न चाहने कोही छ?’ डिएसपी राणाले फेरि सोध्यो।
‘दिदी तपाईं पाल्नुस्। कति राम्रो छ हेर्नुस् त। तपाईंको छोरो पनि छैन!’
‘पाल्थेँ! तेरा भिनाजुले छाला काटेनन् भने…, कमका छन्!’
‘कस्तो मायालाग्दो छ। के गर्ने, म आफैं पाल्थेँ, आफ्नो त घरमै पाँचपाँच जना भुरा छन्!’
‘हजुर, यो बच्चोलाई म लान्छु। मेरा चार छोरी छन्, यसलाई छोरा बनाएर पाल्छु,’ अघिदेखि बच्चाको स्याहारसुसार गरिरहेको मजदुरले भन्यो। सुनेर मानिसहरू हाँस्न थाले।
झुनझुन बाबाले भन्यो, ‘भोलेनाथको कृपाले…।’
‘कि तेरै बच्चो हो यो? मार्ली नि तेरी स्वास्नीले, होस गरेस् बाबु!’ डिएसपी राणाले ठट्टा गर्‍यो।
‘हजुर, मेरा चार जना छोरीहरू छन्। दिनभरि मजुरी गरेर तिनेर्को पालनपोषन गर्छु। बुढियाले पनि डेरैमा बसेर अलिअलि उद्यम गर्छे। पापको कमाइ केही छैन, त्यसैले एउटा बच्चो थपिँदा मलाई केही फरक पर्दैन।’
‘के देखेर यसले बच्चा पाल्छु भनेको हँ?’
‘हो…नत्र…।’
‘धत्! आफैं दुःख गरेर खानुपर्ने मान्छेले कसरी पाल्छस् यो बच्चोलाई?’ डिएसपी राणाले सोध्यो।
‘हजुर, मेरी श्रीमती सुत्केरी भएकी नौ महिना भो। त्यसैको दूध खुवाएर पाल्छु।’
‘आफ्नै बच्चोलाई दूध पुग्दैन, कसरी पाल्नुहुन्छ दाइ?’
‘त्यसलाई त अब ढिँडै ख्वाएर पनि हुर्काउन सक्छु हो बुइनी!’
‘हुँदैन, हुँदैन। यसले बच्चोलाई पनि आफूजस्तै भरिया बनाउँछ।’
‘नढाँटी भन् त बाबु, केरे तेरो नाम, तैंले किन यो बच्चो पाल्छु भनेको?’
‘यसका आँखै क्या लोभी देखिन्छ, मलाई त शंका लाग्छ है!’
‘तपाईंहरू चुप लाग्नुस्!’
‘ऊ, तेरी जुरेलीलाई देखिस्? तिमेर्को छुट्टिम छ कि क्या हो अचेल?’
‘म एक चोटि ट्राई मारौं त त्यल्लाई?’
‘चुप लाग् कुत्ता!’
‘गुल्मीमा कुमारी गाईले दूध दिन थाली रे, हाम्रा कुमारी गर्लफ्रेन्डहरूलाई पनि च्यालेन्ज हुने भो है केटा हो!’
‘यो बच्चोकी आमाले त्यै च्यालेन्ज स्विकारेकी होली, हैन त?’
‘हाहाहा…।’
‘यहाँ यत्राविधि ठूलाबडा हजुरहरू हुनुहुन्छ। बच्चा लान कोही तयार छैन। मेरो छोरा छैन। छोरीहरू पनि भाइको असाध्यै रहर गर्छन्। फेरि छोरी जन्मेलान् भनेर परिवार नियोजन गरिसकेँ, त्यसैले मैले पाल्छु भनेको।’
‘हुन्न, हुन्न। बच्चोको भविष्यका लागि भए पनि अलि लायक मान्छेलाई जिम्मा लगाउनुपर्छ।’
‘टन्टा किन गरिरहने? काठमाडौंको बालमन्दिरमा बुझाइदिए भइहाल्यो नि!’
‘जल्ले लग्यो, त्यसैलाई झ्याउलो। कल्लाई फुर्सत छ र!’
शिशु फेरि रुन थाल्यो। मजदुरले प्लास्टिकको निप्पलबाट त्यसलाई दूध चुसायो।
‘ए प्लास्टिकको बोतलबाट दूध नचुसाऊ। निमोनिया हुन्छ।’
मजदुरले फेरि बालकलाई बोक्यो।
‘हजुरहरूले शंका गर्नै पर्दैन, म यसलाई राम्ररी पाल्छु। मेरा छोरीहरू र स्वास्नीले पनि यसलाई खुब माया गर्छन्।’
‘तेरो कुरामा, के रे तेरो नाम, कसरी विश्वास गर्ने हाम्ले लौ भन् त!’
‘ए दाजु, तिमी बढी नबोल त, के गर्नपर्ने हो, डिएसपी सापले गर्नुहुन्छ!’ एउटा युवकले त्यसलाई हकार्‍यो, ‘मान्छेले अलि स्वाउने कुरा पो गर्नुपर्छ!’
‘यो थाङ्ने अजासु पल्टेको हेर् न!’
‘हजुर, अब गणतन्त्र आइसक्यो। फ्याङ्की कुरो, सप्पैको आफ्नै मान हुन्छ, जे पायो त्यही भन्न पाइन्न! हिजोका फुल आज चल्ला भएर फुर्ती गर्छन् मु…हेरू!’
‘ए पासा, यो ‘ख्वासा’लाई म खसी पार्दिऊँ?’
‘के रे तेरो नाम, तँ पनि अलि लाजभाँड बोल्दो रैछस्, ल गइहाल्! फेरि ठेट्नाहेर्ले ठटाए भनेर मलाई भन्न नआ नि!’
शिशु फेरि रुन थाल्यो। त्यसलाई एउटी नवयुवतीले लिई र हल्लाउन थाली।
बच्चाको सिरानीमुनि टालोको सानो पोको भेटियो। एउटा चिठी थियो। त्यसमा शिशुकी आमाले शिशु यहाँ छाड्नुपर्ने बाध्यताबारे लेखेकी थिई। सिरानीमुनि पचास हजार रुपियाँ थियो। त्यो बालक ग्रहण गर्नेलाई लिन उसले आग्रह गरेकी थिई।
बाफ रे बाफ, पचास हजार! पैसा लिएर बिनाश्रीमती बाबु बन्ने अवसर! त्यसमाथि त्यसलाई पालिरहनुपर्छ भनेर कुन संविधानमा लेखिएको छ र! प्रेममा जस्तै आइमाईहरू हरेक कुरामा अलि लाटै हुँदा रहेछन् है! बिहान आठ बजिसकेको थियो। भिड झन्झन् बढिरहेको थियो।
‘जे भए पनि त्यो आइमाईलाई मान्नैपर्छ है, बच्चाको माया नभएको भए यस्तो गर्थी?’
‘त्यै त भन्या, हेर न सबै व्यवस्था गरेर गइछ। बिचरीलाई के दुःख आइलागेछ नि?’
‘छाड्दे नानी, बैंस थाम्न नसकेसि यस्तै हुन्छ। आफैंले निम्त्याएको दुःख हो यो।’
‘ऊ यही रमालाई हेर न, बुढी कन्ने बसेर गनाउन थालिसकी, अहिलेसम्म कुनै केटासँग आँखा लडाएकी छैन त!’
‘छि, ठूलीआमा पनि!’
‘जवानीले उम्लेकी रहिछे। कुनचाहिँ गुन्डोले मौकामा चौका हान्द्यो र धोका दियो!’
‘बिचरी, त्यत्रो पैसा छाडेर गइछ!’
‘त्यसको पैसाले के हुन्छ? आमाको माया किन्न पाइन्छ?’
‘हो, त्यो त!’
मजदुर गइसकेको थियो। बच्चो ग्रहण गर्न चाहने भलाद्मी मसहित अब छ जना पुगेका थिए। तीमध्ये प्रहरी र भिडले मलाई जिम्मा लगाउने निर्णय गर्‍यो।
मैले आफ्नो परिचय दिएको थिएँ, काठमाडौंबाट छापिने एउटा राष्ट्रिय साप्ताहिकको सम्पादक। (यस्ता साप्ताहिक काठमाडौंबाट धेरै निस्कन्छन्।) भिडमा कसैले मेरो नाम सुनेको छु भन्यो। मेरा लेख पढेको छु भनेर हात मिलाउनेको त लस्करै लाग्यो। बच्चा बोक्ने नवयुवती अनौठो नजरले मलाई हेर्न थाली।
…..
भोलिपल्ट मेरो हुलिया पूरै बदलिएको थियो। जुँगा काटिदिएँ। बाजेको पालाको कोट लगाएँ। त्यसमाथि सानदार ढाका टोपी। (त्यसमाथि बारम्बार म आफ्नो नाम फेर्दै हिँडिरहेकै थिएँ!) राति दुई बजे नै शिशुलाई मैले त्यहीँ छाडिदिएँ जहाँ हिजो यो भेटिएको थियो।
हिजो बालकलाई लाँदा मैले प्रहरीलाई आफ्नो भनेर नक्कली परिचयपत्र र हुलिया दिएको थिएँ। मेरो परिचयमाथि कसैले शंका गर्ने कुरै थिएन किनभने भिडले मलाई पत्याइसकेको थियो।
मानिसहरू हिजोजस्तै जम्मा भए। प्रहरी आयो। अपसोचले झुनझुन बाबाको चन्दन लगाएको निधार चाउरी पर्‍यो।
‘कलियुगमा कसैको भर छैन। पैसा खायो, शिशुको वैसे हि छाडिदियो हा…।’
‘खोइ त्यो पत्रकार भन्ने डाँका? त्यसको छाला काट्छु म!’ डिएसपी राणा कड्कियो।
शिशु लैजान कोही तयार भएन।
आधा घन्टा त्यतिकै बित्यो। भिडबाट कुर्तासुरुवाल र चस्मा लगाएकी सन्यासिनीजस्तो उदास अनुहारकी एउटी नवयुवतीले चिच्याएर रोइरहेको शिशुलाई बोकी। चपक्क छातीमा च्यापेर आँखा चिम्ली। भिडबाट आफूतिर ताकिएका कैयन जोर उत्सुक आँखा देखेर झसंग भई।
मसिनो दबेको स्वरमा उसले भनी, ‘यसलाई म लान्छु।’
डिएसपी राणा चित खाएर हेरेको हेर्‍यै भयो।
‘ए बहिनी, के भनेकी यस्तो? गाउँघरले के भन्ला भन्ने सोचेकी छौ?’ बल्ल उसको बोली फुस्कियो।
युवती एकछिन रनभुल्ल परी।
भिड अचम्भित भयो। डिएसपी राणाले त्यसको परिचयपत्र माग्यो। त्यो कुनै प्राथमिक विद्यालयकी शिक्षिका थिई। भिड उनीहरूलाई पछ्याउँदै नजिकैको थानासम्म गयो। प्रहरीले सम्पूर्ण विवरण लिएर टिप्पणी उठायो र नवयुवतीलाई शिशु जिम्मा लगायो।
‘बिचरी, बिहे नगरी आमा हुने भई,’ एउटा युवक साथीको कानमा फुसफुसायो, ‘हामीलाई त च्यालेन्ज हुने भो यार?’
‘हुन्दे, यस्ती स्याड केटीको संगतले मात्र पनि मान्छे बैरागी बन्छ,’ साथीले पनि फुसफुसाएरै भन्यो, ‘मलाई खप्तड बाबाजस्तो वितरागी बन्नु छैन, बुझिस्!’
‘तपाईंलाई ठूलो धर्म हुन्छ बहिनी! घर कहाँ हो तपाईंको?’ भिडबाट कुनै महिलाले सोधी।
शिशुको टालाटुली, सिरक र सुकुल बोकेर केही महिलाले उसलाई पछ्याए। भिड छिचोलेर ऊ बजारतिर लागी। एउटी केटीले मोबाइलबाट फोन गरेर ट्याक्सी बोलाई। ट्याक्सीको सिसा खोलेर उसले तिनीहरूलाई अन्तिम पल्ट नमस्ते गरी।
…….
मेरै दबाबमा अस्ति राति त्यस नवयुवतीले आफ्नो बच्चा यहाँ छाडेकी थिई। हिजो पनि त्यो यहाँ आएकी थिई, धन्य कसैले याद गरेन।
धेरै अघिदेखि म ऊसँगको सम्बन्धमा पूर्णविराम लगाउन चाहन्थेँ। (म आइमाईको कमजोरी राम्ररी बुझ्छु।) पैसा उसले मलाई सूचना नदिई शिशुसाथै छाडेकी थिई। त्यसको अर्थ तपाईं सजिलै बुझ्न सक्नुहुन्छ। परिणाम त्यसले नसोचेको भइदियो। तर, त्यसले मलाई सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त गरिदिएकी थिई।
मादी-सेतीको लहरबाट एक हुत्ता शितल हावा चल्यो। सुस्तरी चलिरह्यो। दमौलीको उखरमाउलो गर्मीबाट बल्ल मुक्ति मिल्यो।

चर्चा र विवाद भारतीय मूलका अंग्रेजी उपन्यासकार सलमान रुस्दीका पर्याय हुन्। प्रायः उनी आफैं तिनका पछि लाग्छन्, यदाकदा तिनैले उनलाई पछ्याउँछन्। यसपालिको जयपुर साहित्य सम्मेलनमा उनी सहभागी भएनन्। तर, गोप्य हत्या योजनाको हल्लाले उनी सम्मेलनमा सबैभन्दा बढी चर्चाको विषय बने। उनको अत्यधिक विवादास्पद उपन्यास …सटानिक भर्सेस’को सबैभन्दा विवादास्पद अंश पढेकै कारण हरि कुन्जरु, जित थायिल, अमिताभ कुमार र रुचिर जोशीले बीचैमा सम्मेलन छाडेर फर्कनुपर्‍यो। सम्मेलनमा भारत सरकारको दबाबमा उनको भिडियो संवादसमेत बिथोलियो।
रुस्दीजस्ता संसारप्रसिद्ध लेखकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताविरुद्ध मुसलमान समाजले प्रतिबन्ध र फतवाको तरबार तेर्स्याउनु निन्दनीय छ। किन्तु, विवादको भकारी लगाउन रुस्दी आफैं कम छैनन्।

नयपल र रुस्दी
आर्थिक नीति बनाउँदा नैतिकता र दरिद्रतालाई केन्द्रमा राख्नुपर्ने अमर्त्य सेनको विचार संसारप्रसिद्ध छ। यही विचारका लागि सन् १९९८ मा उनलाई नोबेल पुरस्कार दिइएको थियो। ८० को दशकमा दिल्ली कन्स्टिच्युसन क्लबमा सम्पन्न अर्थशास्त्रीहरूको बृहत सम्मेलनमा सेनको विचार उपेक्षित भयो। खासगरी अंग्रेजी अखबारहरूमा त्यो बेला सेन होइन, भारत सरकारका आर्थिक नीति सल्लाहकार सुखमय चक्रबर्तीको हाईहाई थियो। बेलायती साम्राज्यको हावा लागेका अंग्रेजीभाषी उच्चवर्गीय पत्रकारलाई दरिद्रताको दलदलमा च्यापुसम्म डुबेको भारतको समस्यासँग सरोकारै थिएन। उनीहरूले आर्थिक नीतिका सन्दर्भमा नैतिकता र दरिद्रतालाई महŒव दिने कुरै भएन।
विवाद तेस्रो विश्वको अंग्रेजी लेखनको विशेषता हो। विवाद नभए यसको बजारमूल्य सकिन्छ। भारतीय अंग्रेजीभाषी पत्रकारको त्यही …परम्परा’को बिँडो रुस्दी स्वयंले थामेका छन्। आधुनिक युगमा …स्टन्ट’ र …स्क्यान्डल’कोे बजारमूल्य उनले राम्ररी बुझेका छन्। संसारका चर्चित लेखक र ठूला सञ्चारमाध्यमले लेखेका कुरा पत्याउन मानिसहरू बाध्य हुन्छन्। अतः उनी बेलाबेला स्टन्ट गरिरहन्छन्।
रुस्दीका टिप्पणी पढ्दा लाग्छ, उनी सिर्जनशीलताको भन्दा अंगे्रजी भाषाका पक्षपाती हुन्। विवादका मामलामा नोबेल पुरस्कार विजेता भिएस नयपल उनका गुरु हुन्। नयपलले केही वर्षअघि …लिटेरेरी रिभ्यु’ सँगको वार्तामा महान साहित्यकारहरूको धज्जी उडाएका थिए। …उनलाई सहनै सकिन्न,’ आञ्चलिक उपन्यासका जनक मानिएका थोमस हार्डीबारे नयपलले भनेका थिए, …किनभने उनलाई एकै अनुच्छेद राम्ररी लेख्न आउँदैन।’ उनका अनुसार अर्नेस्ट हेमिङ्वेलाई लेख्दा आफू कहाँ छु भन्नेसमेत होस हुँदैनथ्यो। चार्ल्स डिकेन्स उनका नजरमा बारम्बार उही कुरा दोहोर्‍याउने लेखक हुन्। जेन अस्टिनको …नर्थेंगर अबे’ पढ्दा कुरूप आइमाईले प्रेमको पाठ पढाइरहेझैं लाग्ने उनको टिप्पणी थियो। …किताब पढेपछि लाग्यो, म वृद्ध लोग्नेमान्छे, दिगमिगलाग्दी आइमाईको तथाकथित प्रेम पढिरहेछु।’ तर, आफ्नै देश र आफूबारे उनले भनेका थिए, …बेलायतमा मेरो लेखनप्रति हदै बेवास्ता छ।’ वार्तामा एचजी वेल्स, मार्क ट्वेन, ह्यारोल्ड पिन्टरबारे भने उनले सकारात्मक टिप्पणी गरेका थिए। विगतमा उनले इएम फोस्टरलाई …यौनकामी महापशु’ (सेक्सुअल प्रिडेटर) र जेम्स ज्वायसलाई …नबुझिने लेखेर साँढे पल्टेको’ आरोप लगाएका थिए। सन् १९३२ मा टि्रनिडाडमा जन्मेका नयपल …अ हाउस फर मिस्टर विश्वास’, बुकर विजेता …इन अ फ्रि स्टेट’जस्ता किताबका लागि संसारप्रसिद्ध छन्। सन् २००१ को नोबेल विजेता उनी श्रेष्ठ लेखक हुन् भन्नेमा शंका छैन। तर, बजारमूल्य उँचो राख्न सदैव उनी विवादको बैसाखी समाउँछन्।

रुस्दीको स्टन्ट
नयपलले जस्तै विवाद सिर्जना गर्न रुस्दीले अनेक स्टन्टबाजी गरेका छन्। स्वतन्त्रतापछिको भारतीय साहित्यबारे सन् १९९७ को जुलाईमा …न्युयोर्कर’मा छापिएको लेखमा उनले …एन एरिया अफ डार्कनेस’बाट नयपललाई उद्धरण गरेका थिए। त्यसअनुसार भारतीय भाषामा स्तरीय लेखन नै भएको छैन। यही टिप्पणी उनीद्वारा सम्पादित चर्चित किताब …भिन्टेज बुक अफ इन्डियन राइटिङ’मा पनि छ। …भारतीय महान आख्यानकार मानिएका प्रेमचन्द तुच्छ नीतिकथाकार हुन्’– नयपलले कतिसम्म लेखेेका छन् भने– …बाँकी सबै भोक, गरिबी र पुरानो लोककथालाई नयाँ खिचडी बनाउने आधुनिक लोककथाकार मात्र।’ नयपलका अनुसार भारतीय भाषाका साहित्य जेजति उनले पढे, स्तरहीनताका कारण त्यसपछि उनलाई पढ्ने रुचि नै समाप्त भयो। त्यहीँनिर रुस्दीले लेखेका छन्, …बल्ल भारतीय साहित्यमा यस्तो समूह आएको छ जसले यसकोे पुरानो अनुहार च्यातिदिएको छ। उनको सूचीमा सलमान रुस्दी, भिएस नयपल, विक्रम सेठ, वेद मेहता, रुथप्रवर झाववाला, अनिता देसाई, वापसी सिधावा, विक्रम चन्द्रा, अरुन्धती राय, अमिताभ घोष, गीता मेहता, गीता हरिहरन, सारा सुलेरी, अन्जना अप्पाचना आदि पर्छन् जो मूलरूपमा अंग्रेजीमै लेख्छन्। यस सूचीमा भारतीय भाषाका कुनै पनि लेखक छैनन्।
जोन बर्गरको किताब …सक्सेस एन्ड फेलर्स अफ पिकासो’मा विवाद र बजारमूल्यबीचको सम्बन्धबारे सुन्दर विश्लेषण गरिएको छ। आफ्ना कृतिका मूल्य बढाउन पिकासोजस्ता महान कलाकारले पनि प्रायोजित सनकको सहारा लिएका थिए। नयपल र रुस्दीको विवादप्रेमको निहितार्थ पनि यही हो।

रुस्दीका कृति
उनका आख्यानको मूल भूमि भारतीय उपमहाद्वीप हो। ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका उनका कृतिमा जादु यथार्थवादको सफल प्रयोग भएको समीक्षकहरूको दाबी छ। पूर्वी र पश्चिमी संसारबीचका सम्बन्ध, खलबली, बसाइसराइ उनका मूल विषय हुन्। कोलम्बियाका नोबेल विजेता गाब्रियल गार्सिया मार्खेज उनका आदर्श लेखक हुन्।
उनको पहिलो उपन्यास …ग्रिमस’ को चर्चा खासै भएन। दोस्रो उपन्यास …मिडनाइट चिल्ड्रेन’ले भने उनलाई संसारप्रसिद्ध बनायो। कतिपय समीक्षकले यसलाई सय वर्षका उल्लेख्य उपन्यासकै सूचीमा राखेका छन्। यसले सन् १९८१ को म्यान बुकर पुरस्कार पायो। सन् १९९३ बुकर पुरस्कारको २५ वर्ष र २००८ मा ४० वर्षका पुरस्कृत कृतिमध्ये सर्वश्रेष्ठ उपन्यासका रूपमा पनि यसले पुरस्कार पायो। क्यानाडेली मूलकी भारतीय प्रसिद्ध निर्देशक दीपा मेहताले यसमाथि चलचित्र बनाउँदैछिन्। पटकथा लेखनमा रुस्दी स्वयं संलग्न छन्। कृतिका नायक सलिम सिनाईको चरित्र सन् १९४७ जुन १९ मा जन्मेका रुस्दी स्वयंसँग दाँजिन्छ। उपन्यासमा भारत स्वतन्त्र भएको मध्यरातमा जन्मेका बालकको प्रतिच्छायामा भारतकै नियतिको कथा छ।
समीक्षकहरू भन्छन्, बुकर विजेता उपन्यास …मिडनाइट चिल्ड्रन’पछि रुस्दीको चर्चा सिर्जनात्मक उचाइभन्दा बढी विवादका कारण भइरहेको छ। यथार्थमा इस्लाम धर्मप्रति अघोर विग्रहकै कारण उनी प्रसिद्धिको शिखर पुगे। उनका …सेम’, …सटानिक भर्सेज’, …मुर्स लास्ट साई’ जस्ता उपन्यासले औपन्यासिक ढाँचामा खासै मौलिक योगदान नदिएका टिप्पणी समीक्षकहरूले गरेका छन्। …सेम’को चर्चा पाकिस्तानी हुकुमतन्त्रलाई रिस उठाएका कारण भएको थियो। …सटानिक भर्सेज’ आयातुल्ला खोमेनीद्वारा रुस्दीविरुद्ध मृत्युदण्ड घोषणाका कारण। जुल्पि्ककर अलि भुट्टो र जनरल मोहमद जियाउल हकको चरित्रमा आधारित …सेम’ मा पाकिस्तानी राजनीतिक तनावको कथा छ। किन्तु, यसले फ्रान्समा उत्कृष्ट विदेशी किताबको पुरस्कार पायो। उता, इन्दिरा गान्धीको परिवारसँग सम्बन्धित विवादास्पद केही अंश हटाउन अदालतद्वारा भएको हस्तक्षेपका कारण …मुर्स लास्ट साई’ प्रसिद्ध भएको थियो। यसमा एक सय वर्षको भारतीय इतिहासमा जहानिया प्रभुत्वको कथा छ। उनका अधिकांश कथाहरू …इस्ट, वेस्ट’ मा संग्रहित छन्। …द ग्राउन्ड बिनिथ हर फिट’ लाई आधुनिक रक संगीतको वैकल्पिक इतिहास मानिन्छ। गैरआख्यानात्मक किताब …स्टेप एक्रस दिस लाइन’ मा उनले इटालीका लेखक इतालो क्याल्भिनो र अमेरिकी लेखक थोमस पिन्चोनको प्रशंसामा थुप्रै शब्द खर्चेका छन्। १९८९ फेबु्रअरी १४ मा आयातोल्ला खोमेनीको …फतवा’ ले त उनलाई शितयुद्धको उत्तरार्धमा साम्यवादी देशका भगौडा लेखक बोरिस पास्तरनाक, अलेक्जेन्डर सोल्जेनित्सिन, मान्देल्सताम, वैज्ञानिक सखारोभको जस्तै अन्तर्राष्ट्रिय ख्याति दिलायो।
सान्डानिस्टा सरकारको निमन्त्रणामा निकारागुआको यात्रा गरेर रुस्दीले लेखे, द जेगुआर स्माइल। किताबमा ल्याटिन अमेरिकी देशमा अमेरिकी हुकुम र षड्यन्त्रको भण्डाफोर गरिएको छ। तेस्रो विश्वका लोकतन्त्रप्रेमी लेखकलाई यो मन पनि पर्छ। तथापि, समीक्षकहरूका अनुसार यो अर्धसत्य, झुट र तथ्यहरूको तोडमरोडले भरिएको कृति हो। आफ्नो विचारलाई बल दिन बौद्धिक छलकपट गर्ने उनको प्रवृत्तिलाई यस कृतिले छर्लंग पार्छ। हालसम्म उनको अन्तिम उपन्यास …लुका एन्ड फाइर अफ लाइफ’ हो।
…
रुस्दीका अनुसार अनुवाद माध्यमबाट लगभग सबै भारतीय साहित्य पढेपछि उनी कुन नतिजामा पुगे भने स्वतन्त्रताको ५० वर्षमा भारतमा जेजति महŒवपूर्ण लेखिए, ती अंग्रेजीमै छन्। भारतीय भाषामा त्यस्तो कुनै साहित्य लेखिएन जसले विश्वसाहित्यको मानचित्रमा स्थान पाओस्। उनका अनुसार अनिता देसाई भारतीय जेन अस्टिन हुन् भने रोहितान मिस्त्री भारतीय स्टेन्ढेल, आरके नारायण भारतीय विलियम फकनर आदि। …स्वतन्त्र भारतका प्रथम प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरूले सन् १९४७ अगस्ट १५ मा त्यो …महान’ भाषण (एट द स्ट्रोक अफ मिडनाइट आवर ह्वेन द वर्ल्ड स्लिप्स) भारतीय भाषामा होइन, अंग्रेजीमा दिएका थिए,’ रुस्दीका अनुसार, …जो भारतको भविष्यमा अंग्रेजीको भूमिकाको संकेत थियो।’
आखिर बजारमा …हान्नेहरू नै जान्ने’ ठहरिन्छन्! रुस्दी किन पछि पर्थे!
…

रुस्दी अन्तर्राष्ट्रिय साहित्यमा परिचित नाम हो। तथापि, उनी बेन ओकरी, नुरुद्दिन फराह वा ओरहान पामुककै उचाइमा पनि छैनन्। मार्खेज, मिलान कुन्देराको त गोलीगाँठासम्मै पुग्दैनन्। परन्तु, विवादले उनको बजारमूल्य बढिरहेको छ।
न्युयोर्करमा रुस्दीको लेख छापिएपछि भारतीय साहित्य जगतमा ठूलो विरोध भयो। भारतीय साहित्यकारहरूले यसलाई आफ्नो साहित्यको अस्मिता, गरिमा र आत्मसम्मानमाथि साम्राज्यवादी शक्तिले दिएको नयाँ आघातका रूपमा लिए। उनीहरूको तर्क थियो, भारतीय साहित्य भारतीय अंगे्रजी साहित्यको तुलनामा श्रेष्ठ छ। प्रमाणका रूपमा उनीहरूले रविन्द्रनाथ टैगोर, सआदत हसन मन्टो, फणिश्वरनाथ रेणु, यसपाल, पे्रमचन्द, अब्दुल्ला हुसेन, कर्तुल एन हैदर, श्रीलाल शुक्ल, मुक्तिबोध, धुमिल, आलोक धन्वा, आचार्य हजारीप्रसाद द्विवेदी, राजकमल चौधरी, उदय प्रकाश, मोहन राकेश, निर्मल वर्मा, राजेन्द्र यादव, मन्नु भण्डारी, हरिशंकर परसाई, सआदत हसन मन्टो, महाश्वेता देवी आदिका रचना प्रस्तुत गरे।
साहित्यमा मूल कुरा सिर्जशीलता हो। तथापि, हल्ला र विवादले लेखकको बजारमूल्य बढ्छ। सञ्चार माध्यम उनीहरूकै चर्चाले रंगिन्छन्। किताब एकसाथ अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्छ र हारालुछ हुन्छ। एउटै किताबबाट करोडौं आम्दानी हुन्छ। रुस्दीले बजारको यो चरित्र राम्ररी बुझेका छन्। त्यसैले त उनी केही न केही उपद्र्याइँ गरेर चर्चित भइरहन्छन् (धेरै पत्नी थुपारेर होस् वा अरूलाई गाली गरेर)। संयोग के भयो भने, यो पालि चर्चा स्वयं उनको पछि लागेर आयो।
….

घनश्याम खड्का, वसन्त बस्नेत, अमोघ काफ्ले, अशोक सिलवाल, keshav silwal, विकास बस्नेत, सन्तोष परियारले चाहिँ मेरो एकाहोरो प्रतिरक्षा गरिरहे । कार्यक्रमका पण्डित संगीत श्रोता र ब्रबिमकुमारले मेरा कमजोरी औँल्याए, पढ्नैपर्ने किताब भनेर पनि फुक्र्याए । दुवैले मेरो लामो कथा ‘अ.त.का सत्याग्रह’ का दुई पात्रको सहनशीलता अलि अस्वाभाविक भएको भने । ती दुई पात्र आदर्श शिक्षकको संगतमा परेर गान्धी र सुकरातकै जीवनशैली अँगाल्ने प्रण गर्छन् । त्यसैबापत राजनीति केही थाहा नभएका उनीहरु अ. त. अराष्ट्रिय तत्व कहलिन्छन् र एउटा किशोरको हत्यै हुन्छ । गान्धी र सुकरात कहाँ स्वाभाविक पात्र थिए त ? अनि उनीहरुको जीवनशैली अँगाल्न खोज्ने किशोरहरु अस्वाभाविक हुनु अनौठो कसरी हुन्छ ? आफू त हडफिल । बोल्नै सकिएन । यो जुनीमा बोलेर नखाने भइयो भाइ ! खाएरमात्र बोलिने हो कि क्या हो ? जे भए पनि कार्यक्रम मलाई प्रेरणादायी लाग्यो । प्रेमपूर्ण आलोचनाजति सुन्दर प्रतिकि्रया अरु केही हुँदैन रहेछ ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले छापेको नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार सहिद ‘आफ्नो देश, संस्कृति र अस्तित्वको संरक्षण तथा स्वतन्त्रता प्राप्तिका निम्ति बलिदान भएर लोकहितमा लाग्ने अमर व्यक्ति’ हो। सजिलोमा भन्दा कुनै पनि आदर्शका लागि कुनै सम्झौता नगरी प्राण अर्पण गर्ने व्यक्ति सहिद हो। सहिद भन्नासाथ हाम्रो नजरमा गंगालाल, धर्मभक्त, शुक्रराज शास्त्री, दशरथ चन्दको विम्ब आउँछ। लखन थापा, कृष्णलाल अधिकारी, लक्ष्मीनन्दन चालिसे, भीमदत्त पन्त, दुर्गानन्द झा, कृष्ण सेन इच्छुक, सरोज कोइराला, ऋषि देवकोटा ‘आजाद’, रतन वान्तावा, यज्ञबहादुर थापा अन्य केही नाम हुन् जसलाई सबैले सहिद स्विकार्न सक्छन्। ०६२/६३ को आन्दोलन सफलतासँगै तथाकथित सहिदको लर्को लाग्यो। तीमध्ये कतिले स्वर्गका कार्टुनिस्टलाई नै व्यंग्य गरिरहेका होलान्।
संविधानसभा निर्वाचनपछि बनेको एनेकपा (माओवादी) अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको सरकारले ८ हजार ५ सय जनालाई सहिद घोषणा गर्‍यो। माधव नेपाल सरकारले त्यसमा ४ हजार व्यक्ति थपिदियो। नेपाली कांग्रेससँग आफ्ना सहिदको बेग्लै सूची छ। पछिल्लो पल्ट उसले चितवन जेलमा आक्रमणमा परी मारिएका शिवप्रसाद पौडेललाई सहिद घोषणा गर्न देशै बन्द गराएर खैलाबैला मच्चायो। कांग्रेस स्वयंलाई थाहा छ, पौडेल सहिद हुने कोटीका होइनन्। ‘दसौँ हजार लायक, नालायक सहिदको सूचीमा एउटा शिव पौडेल अट्नु नपर्ने कारण के छ?’ थाहा छ, यो गलत हो। सबैले गल्ती गरिरहेको ठाउँमा गल्ती गर्न पाउनु मेरो पनि मौलिक अधिकार हो। गान्धीवादी पार्टीको यस्तो ‘तर्क’ सुन्दा जगतै हाँसिरहेको छ। मूल्य र मान्यताको राजनीतिक अवसान भएपछि हुने यस्तै हो।
सहिद पदवीमा त्यस्तो के छ जसका लागि दलहरु यस्तरी मरिमेटिरहेका छन्? उही परिवारले पाउने दस लाख रुपियाँ। पुस २ गते काठमाडौँमा मृत्यु भएलगत्तै नेपाली कांग्रेसका भातृ संगठनहरुले गरेको अघोषित बन्दबाटै बाबुराम भट्टराई सरकार फत्तक्क गलिसकेको थियो। उसले सहिद परिवारलाई जतिकै पौडेल परिवारलाई पनि क्षतिपूर्तिस्वरूप दस लाख दिने घोषणा र घटनाको न्यायिक छानबिनका लागि आयोग गठन गरेकै हो। यति हुँदा पनि कांग्रेसले त्यसको दुई दिनपछि अत्यन्त असहिष्णु बन्द गर्‍यो। बन्दबाट तर्सेर भट्टराई सरकारले मुद्दा फिर्ता र सहिद घोषणा प्रक्रिया सुरु भएको घोषणा गर्नुपर्‍यो। यथार्थमा कांग्रेसलाई पौडेलसँगै फौजदारी मुद्दा लागेका प्रभावशाली गुन्डा कार्यकर्ता प्रमिस राईको मुद्दा फिर्ता गराएर चितवनमा फेरि तरुण दलको जगजगी कायम गर्नु थियो। त्यसमा उसले संविधानसभा निर्वाचनपछि सत्ताको विलासी आसनबाट सडकमा फ्याँकिएको कुन्ठास्वरूप मारिइसकेका व्यक्तिको फौजदारी मुद्दा फिर्ता र सहिद घोषणाको तोप तेर्स्याइदियो। कांग्रेसले दिएको अल्टिमेटम सकिने पूर्वसन्ध्यामा प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले गृह मन्त्रालयले दिएको आश्वासनको खण्डन गरेका छन्। यसले लोकतन्त्रप्रेमीको भन्दा बढी उच्च वर्ग, कर्मकान्डी र यथास्थितिवादीको पार्टी बन्दै गएको कांग्रेसलाई माओवादीभन्दा चर्को ‘क्रान्तिकारी’ बन्न प्रेरणा मिल्नेछ।
देशभरि कोको कति जना, केके कारणले मरेका छन्, पृष्ठभूमिमा शक्ति छ भने सबै सहिद घोषित हुन सक्छन्। लोग्नेको कुटाइबाट मरेकी महिला पतिपीडित सहिद, स्वास्नीको अपहेलना सहन नसकेर आत्महत्या गरेका लोग्नेहरु पत्नीपीडित सहिद, मोटरले किचिएर मारिएका व्यक्ति पांग्रा पीडित सहिद, घाँस काट्दा लडेर मरेकी महिला भिरपीडित सहिद। यसले गर्दा शक्ति प्रदर्शन गर्नसक्नेले चाहँदा मरेका जोकोहीलाई सहिद घोषित गराउन प्रेरणा मिल्छ।
झन्डै दुई हप्ताअघि विश्व मानवअधिकार दिवसमै कालीकोट, जुबिथा गाविसका मनवीर सुनारलाई चुलो छोएको निहुँमा ठकुरी बाबुसापहरुले कुटेरै मारिदिए। उनी जातिवादी समाजको दृष्टिमा अछुत कामी थिए। उनको ज्यान जानुको एउटै कारण त्यही थियो। पसल ठकुरी बाबुसापको थियो। पाहुना आएका बेला चुलो नछुन तिनले सुनारलाई चेतावनी दिए। पाँच वर्षअघि नै छुवाछुतमुक्त घोषित मुलुकमा यस्तो सामाजिक विभेद! पसलजस्तो सार्वजनिक ठाउँमा कसैलाई नआऊ भन्न मिल्दैन। जुनसुकै स्थितिमा होऊन्, मनवीरले विद्रोह गरेर चुलोमा चुरोट सल्काए। ठकुरीसापका दुई ठकुरी पाहुना मीनबहादुर शाही र दीपक शाहीले जातीय अहम् प्रदर्शन गर्दै सुनारलाई कुटेरै मारिदिए।
उच्च जातिवादीको जगजगी रहेको देशमा दलितका लागि बोलिदिने कोही भएन। मधेसी दलको ‘नुन खाएको’ सरकारले निमुखा कामीको पक्षमा त्यसै केही गर्ने कुरा भएन। आफूलाई दलित नमान्ने राजधानीमा मोजमज्जा गरिरहेका दलितले यस्तोमा किन बोल्ने जो स्वयं क्षेत्री, बाहुन बन्ने ताकमा छन्।? दलित संस्थाको नाममा राजधानीमा खुलेका एनजिओहरु पनि विदेशी सहयोगको गुलियोमा भुलिए। यस्तो बेला दुर्गम कालीकोटका दुःखी कामीको हत्यामा कसले बोल्ने? संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समितिले हत्या भएको ११ दिनपछि बल्ल प्रधानमन्त्रीलाई स्मृतिपत्र बुझायो जसमा मनवीरलाई सहिद घोषणा र हत्यामा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष संलग्नलाई कडा कारबाहीको माग गरिएको छ। त्यो, मागमै सीमित भयो भने अचम्म नमाने हुन्छ।
मनवीर दलित अधिकारका लागि सचेत विद्रोह गर्ने क्रममा मारिएका होइनन्। यस हिसाबले उनलाई सहिद भन्नु अर्को हास्य हो। परन्तु, आपराधिक भिडन्तमा मारिएका शिव पौडेल सहिद घोषित हुन सक्छन् भने जातिवादी सामाजिक व्यवस्थालाई चुनौती दिने मनवीर कामी सहिद हुनु नपर्ने कारण रहँदैन।
धन्य, धर्मभक्त, गंगालाल, शुक्रराज, दशरथ चन्द, सरोज कोइराला, आजाद, दुर्गानन्द झा, यज्ञबहादुर थापा आदि कोही पनि सहिद पदवी खारेजीको माग गर्न आउँदैनन्। बरु, माओवादी जनयुद्धका क्रममा राज्य र माओवादी दुवै तर्फबाट मारिएकालाई सहिद मान्ने घोषणापछि अत्यधिक अपमानबोधले केही सहिद परिवारले सामूहिक आत्मदाहको चेतावनी दिएका थिए। फेरि त्यही स्थिति आउन सक्छ। बुद्धि पुर्‍याउने हो भने दलहरुको राजनीतिक सहमतिमा सरकारले त्यसअघि नै यी सर्वमान्य सहिदलाई बर्खास्त गरिहाल्नुपर्छ। त्यसपछि जसलाई सहिद घोषणा गरे पनि हुन्छ।

अर्को घटनाचाहिँ हालै तनहुँको घाँसीकुवामा भयो। घाँसीकुवा-१ नाहालाकी डेरावाल माया विश्वकर्माले भरिएको गाग्रो पन्छाएर धारामा आफ्नो गाग्रो भरिन्। त्यही निहुँमा गाग्राधनी अजित श्रेष्ठ र उनका परिवारले अस्पतालै भर्ना गर्नुपर्ने गरी उनलाई कुटे। डेराको आडैको धारामा बिहान-बेलुका दुई-दुई घन्टामात्र पानी आउने रहेछ। छिमेक पाँच घरका आठ परिवारले सोही धाराबाट पानी भर्ने गरेका रहेछन्। भरिएर धाराको पानी खेर गइरहँदा गाग्राधनीलाई पर्खुन्जेल धारा सुक्ला भन्ने डर! यस्तो बेला भरिएको गाग्रा पन्छाएर आफ्नो गाग्रा भर्नुमा मायाको कुनै दोष थिएन। अजितको परिवारले धारा सुके जसरी पनि मायालाई पानी दिने ग्यारेन्टी दिएको त थिएन! श्रेष्ठ थर हुँदैमा दुष्ट व्यवहार गरे पनि सर्वोत्कृष्ट हुन्छु भन्ने भ्रम अजितलाई रहेछ। यसरी उनी अजित श्रेष्ठबाट अजित ‘निकृष्ट’ भए। साँच्चिकै श्रेष्ठ हुन उन्नत मानवीय व्यवहार गर्न जान्नुपर्छ भनेर तिनलाई कसले सिकाइदेला?
अलिअघि मात्र कास्कीको घान्द्रुकमा एक दलित शिक्षकलाई धनी गुरुङ महोदयहरुले त्यसैगरी ठटाएका थिए। अझ उनलाई महिलाको पेटीकोट लगाइदिएर ‘बेइज्जत’ गरेेछन्। पेटीकोट पहिराएर तिनले दलितमाथि अत्याचारमात्र गरेनन्,स्त्री जातिकै अपमान गरे। दलित भएकै कारण आशय छुवाछुत र अपमानका घटनाको बयान साध्य छैन। कुटपिट र हत्याका घटनासमेत कम छैनन्। दलित कार्यकर्ता सरोजदिलु विश्वकर्माका अनुसार यसअघि अन्तर्जातीय विवाह गरेको निहुँमा दैलेखमा केटाको बाबु सेते दमाईलाई खुकुरी प्रहार गरी मारिएको थियो। हुम्लामा गैरदलित युवतीसँग प्रेम गरेको निहुँमा केटालाई भिरबाट खसालेर मारियो। कास्कीमा अन्तर्जातीय विवाह गरेको निहुँमा केटाको हातखुट्टा भाँचियो। सप्तरीको पिप्रा गाविस ७ र वीरगन्ज नगरपालिकाभित्रको दलित बस्तीमा आगो लगाइयो। रौतहटमा ७० वर्षे महिलामाथि सामूहिक बलात्कारै भयो।
अन्त त्यस्ता कति घटना भएका होलान् जो मिडियामा आएका छैनन्! धन्य मिडिया, जसले यस्ता घटनालाई विशेष प्राथमिकता दिएर प्रकाशमा ल्याएका छन् ! जुबिथा घटनाविरुद्ध संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समितिले हत्या भएको ११ दिनपछि प्रधानमन्त्रीलाई स्मृतिपत्र बुझायो। दलित सभासद्हरुले व्यवस्थापिका-संसद् अवरुद्ध गरे। फलतः प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले छुवाछुतका यस्ता घटना दोहोरिन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्‍यो। मनवीरका परिवारलाई १० लाख रुपियाँ राहतको घोषणा गर्नुपर्‍यो। घान्द्रुक घटनामा छानबिन भयो। तनहुँ, घाँसीकुवाका अजित श्रेष्ठ र उनका परिवारलाई भने कारबाही भएको खबर सुनिएको छैन। माया र उनकी आमा कति दिनदेखि अस्पतालको चिसो छिँडी रुङिरहेका होलान्।
साँच्चै, मनवीर किन मारिए? घान्द्रुकमा शिक्षक र तनहुँमा माया किन कुटिए? अन्तर्जातीय प्रेम गर्ने युवक र दुलाहाको बाबु किन मारिए? नेपालमा २००७ सालमा प्रजातन्त्र आएपछि जातीय भेदभाव र छुवाछुतलाई दण्डनीय अपराध मानिएको हो। ०६२-६३ को आन्दोलनलगत्तै नेपाल छुवाछुतमुक्त देश घोषित भयोे। यही वर्ष त्यो ऐन पनि बनिसकेको छ। परन्तु, किन हाम्रा दुःखी दलित दाजुभाइ, दिदीबहिनीमाथि अत्याचार रोकिएन?
जातिभेदको जरा
दलित कवि तथा सभासद् आहुतिको किताब ‘नेपालमा वर्ण व्यवस्था र वर्ग संघर्ष’ का अनुसार दक्षिण एसियामा करिब ३५ सय वर्षअघि वर्ण व्यवस्थाको जग हालिएको थियो। करिब २ हजार वर्षअघि ब्राह्मण राजा मनुको शासनकालमा वर्णव्यवस्थामाथि छुवाछुत लादियो। त्यसपछि कथित उच्चजातीय शासनलाई दीर्घजीवी बनाउन छुवाछुतसहितको वर्ण व्यवस्था कठोर पार्दै लगियो। भारतबाट हिन्दू शासक र जनताको प्रवेशसँगै नेपालमा पनि यो व्यवस्था आइपुग्यो। नेपालमा पानी नचल्ने बनाइएका तीन समुदाय छन्। खस-पहाडियामा दमाई, कामी, सार्कीस नेवारमा च्यामे, पोडे, कसाई, कुस्ले र मधेसीमा मुसहर, पासवान, वादी, कमैया, चमार आदि छन्।
हिन्दू सनातन संस्कारको प्रभाव रहेको हाम्रो समाजमा अझै पनि महाभारत, रामायणलगायत १८ पुराणलाई आदर्शको स्रोत मानिन्छ जसको जरादेखि टुप्पैसम्म दलितको अपमान गरिएको छ। वैज्ञानिक युगको फड्कोसँगै महाभारतमा गीता नियमित पढ्ने, सम्पूर्ण पुराणको सारसंक्षेप श्रीमद् भागवत लगाउने चलन बढ्दो छ। हाम्रा शास्त्र सिर्जनशीलता र कल्पनाशीलताका दृष्टिले संसारकै उत्कृष्ट साहित्य हुन्। किन्तु, इतिहास र समाजशास्त्रका हिसाबले यी सर्वथा विरोधाभासपूर्ण, अस्पष्ट, रहस्यमयी र धोकापूर्ण छन्। कति ठाउँमा यिनले विश्व भाइचारा, करुणा, दया, माया, मानवताका कुरा उठाएका छन् जसको खण्डन यिनैका कतिपय प्रसंगलले गरेका छन्। विडम्बना, तिनले सिकाएका असल कुरा हामी अनुशरण गर्दैनौँ, खराबचाहिँ तुरुन्तै ग्रहण गर्छौँ। १८ पुराणका कति प्रसंगमा दुष्ट, राक्षस र दलित हत्याको पाप लाग्दैन भनिएको छ। दलित भक्त शवरीको जुठो बयर खाएर रामले जातीय भेदभावको रेखा मेटिदिएका थिए। आठ ऋषिको उक्साहटमा वेद पढेको र तपस्या गरेको अभियोगमा उनैले दलित शम्बुकको हत्या गरेर अमानवीय वर्ण व्यवस्थालाई प्रश्रय दिए।
महाभारतको कथामा दलित भएका कारण द्रोणाचार्य एकलव्यलाई धनुर्विद्या सिकाउन अस्विकार्छन्। तिनै एकलव्य स्वअभ्यासबाट कुरुकुलका राजकुमारहरुभन्दा पारंगत् हुन्छन्। त्यसपछि द्रोण गुरुदक्षिणास्वरुप बुढी औँला कटाएर उनको तेजोबध गर्छन्। कुनै पनि कुरामा कम नहुँदा पनि सूतपुत्र कर्ण अर्जुनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँदैनन्। दलित भएकै कारण उनले द्रौपदीको स्वयंवरमा मत्स्यवेध प्रतिस्पर्धामा भाग लिन पाएनन्।
दलित र महिलाका हकमा हाम्रा शास्त्रका कतिपय सन्दर्भ मानवताविरुद्ध अपराध गर्न उक्साउने खालका छन्। युधिष्ठिरले द्रौपदीलाई पाँच दाजुभाइकी पारिवारिक वेश्या बन्न बाध्य पारे। कुरुकुलको भारदारी सभाले सुन्दरी द्रौपदीलाई युधिष्ठिरले जुवामा बाजी थाप्ने हक छ भनिदियो। यसरी महिला पुरुषको ‘सामान’ मात्र हो भन्ने सन्देश दिइयो। विडम्बना, महाभारतले तिनै युधिष्ठिर, भीष्म, युद्ध उत्प्रेरक कृष्णलाई आदर्श पुरुष मान्छ। चेतन वा अचेतनमा यस्ता सन्दर्भले हाम्रो ग्रन्थीलाई प्रभावित पारिरहेका छन्। शिक्षित, जातिभेदविरोधी, छुवाछुतविरोधी व्यक्तिको मुखबाट पनि ऐनमौकामा जातिभेदी वचन बाहिर आउनुको कारण यही हो। सामाजिकरुपमा अझै पनि क्षत्री-बाहुनले नेवारलाई ‘न्यार’ भनेर होच्याउँछन्, नेवारले मधेसीलाई ‘मान्छे होइन, मदिसे’ र तामाङलाई भोटे भनेर हेप्छ। तामाङले दलित र मधेसीलाई हेप्छ। दलितमै कामीले दमाई र सार्कीलाई हेप्छ। ठाउँअनुसार नेवार दलितले खस दलितलाई र खस दलितले नेवार दलितलाई हेप्छन्। दुवै दलितले मधेसी दलितलाई हेप्छन्। शिक्षित व्यक्तिसमेत ख्यालठट्टाको निहुँमा यस्तो प्रवृत्ति देखाउँछन्। दलितमाथि जातिभेदी व्यवहार हुनुमा मूलतः यही मानसिकताले काम गरेको छ।
अन्त्यमा
छुवाछुतविरुद्ध कानुन बन्नु महत्वपूर्ण कुरा हो। त्यसले दलितलाई पनि मूलधारमा आउन ढोका खोल्छ। परन्तु, यस्ता अमानवीय घटना निर्मूल गर्न उन्नत मान्छे बनाउने वैज्ञानिक र मानवीय संस्कृति अनिवार्य रहेछ। दलितविरोधी हरेक घटनामा कथित उच्च जातिले ‘आयन्दा कुनै पनि दलितले हेप्न नसकून्’ भन्ने मनसायले ‘देखाइदिएँ’ शैलीमा व्यवहार गरेको देखिन्छ। यो देश सवर्णको जत्तिकै दलितको पनि हो। नयाँ नेपालले उनीहरुलाई समान र सार्वभौम नागरिक मानेर न्यायमूलक समाजको सपना देखेको छ। देशले समान नागरिक मानेका दलितमाथि असमान व्यवहार गर्न तिनलाई कुन कानुनले यो अधिकार दियो? यसरी उनीहरुले नेपाली समाजलाई कलंकितमात्र पारेका छैनन्, देशद्रोह पनि गरेका छन्। मायामाथि कुटपिट गर्ने अजित हुन् वा अन्य, तिनलाई त्यति कडा सजाय र क्षतिपूर्ति तिराउनु जरुरी छ जुन देखेर कसैले फेरि जातिभेदको दुस्साहस नगरुन्।

I never loved you more, ma soeur
Than as I walked away from you that evening.
The forest swallowed me, the blue forest, ma soeur
The blue forest and above it pale stars in the west.

I did not laugh, not one little bit, ma soeur
As I playfully walked towards a dark fate –
While the faces behind me
Slowly paled in the evening of the blue forest.

Everything was grand that one night, ma soeur
Never thereafter and never before –
I admit it: I was left with nothing but the big birds
And their hungry cries in the dark evening sky.

By Bertolt Brecht

The industrialist is having his aeroplane serviced.
The priest is wondering what he said in his sermon eight weeks ago
about tithes.
The generals are putting on civvies and looking like bank clerks.
Public officials are getting friendly.
The policeman points out the way to the man in the cloth cap.
The landlord comes to see whether the water supply is working.
The journalists write the word People with capital letters.
The singers sing at the opera for nothing.
Ships’ captains check the food in the crew’s galley,
Car owners get in beside their chauffeurs.
Doctors sue the insurance companies.
Scholars show their discoveries and hide their decorations.
Farmers deliver potatoes to the barracks.
The revolution has won its first battle:
That’s what has happened.