घनश्याम खड्का, वसन्त बस्नेत, अमोघ काफ्ले, अशोक सिलवाल, keshav silwal, विकास बस्नेत, सन्तोष परियारले चाहिँ मेरो एकाहोरो प्रतिरक्षा गरिरहे । कार्यक्रमका पण्डित संगीत श्रोता र ब्रबिमकुमारले मेरा कमजोरी औँल्याए, पढ्नैपर्ने किताब भनेर पनि फुक्र्याए । दुवैले मेरो लामो कथा ‘अ.त.का सत्याग्रह’ का दुई पात्रको सहनशीलता अलि अस्वाभाविक भएको भने । ती दुई पात्र आदर्श शिक्षकको संगतमा परेर गान्धी र सुकरातकै जीवनशैली अँगाल्ने प्रण गर्छन् । त्यसैबापत राजनीति केही थाहा नभएका उनीहरु अ. त. अराष्ट्रिय तत्व कहलिन्छन् र एउटा किशोरको हत्यै हुन्छ । गान्धी र सुकरात कहाँ स्वाभाविक पात्र थिए त ? अनि उनीहरुको जीवनशैली अँगाल्न खोज्ने किशोरहरु अस्वाभाविक हुनु अनौठो कसरी हुन्छ ? आफू त हडफिल । बोल्नै सकिएन । यो जुनीमा बोलेर नखाने भइयो भाइ ! खाएरमात्र बोलिने हो कि क्या हो ? जे भए पनि कार्यक्रम मलाई प्रेरणादायी लाग्यो । प्रेमपूर्ण आलोचनाजति सुन्दर प्रतिकि्रया अरु केही हुँदैन रहेछ ।

नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठानले छापेको नेपाली बृहत् शब्दकोशअनुसार सहिद ‘आफ्नो देश, संस्कृति र अस्तित्वको संरक्षण तथा स्वतन्त्रता प्राप्तिका निम्ति बलिदान भएर लोकहितमा लाग्ने अमर व्यक्ति’ हो। सजिलोमा भन्दा कुनै पनि आदर्शका लागि कुनै सम्झौता नगरी प्राण अर्पण गर्ने व्यक्ति सहिद हो। सहिद भन्नासाथ हाम्रो नजरमा गंगालाल, धर्मभक्त, शुक्रराज शास्त्री, दशरथ चन्दको विम्ब आउँछ। लखन थापा, कृष्णलाल अधिकारी, लक्ष्मीनन्दन चालिसे, भीमदत्त पन्त, दुर्गानन्द झा, कृष्ण सेन इच्छुक, सरोज कोइराला, ऋषि देवकोटा ‘आजाद’, रतन वान्तावा, यज्ञबहादुर थापा अन्य केही नाम हुन् जसलाई सबैले सहिद स्विकार्न सक्छन्। ०६२/६३ को आन्दोलन सफलतासँगै तथाकथित सहिदको लर्को लाग्यो। तीमध्ये कतिले स्वर्गका कार्टुनिस्टलाई नै व्यंग्य गरिरहेका होलान्।
संविधानसभा निर्वाचनपछि बनेको एनेकपा (माओवादी) अध्यक्ष पुष्पकमल दाहालको सरकारले ८ हजार ५ सय जनालाई सहिद घोषणा गर्‍यो। माधव नेपाल सरकारले त्यसमा ४ हजार व्यक्ति थपिदियो। नेपाली कांग्रेससँग आफ्ना सहिदको बेग्लै सूची छ। पछिल्लो पल्ट उसले चितवन जेलमा आक्रमणमा परी मारिएका शिवप्रसाद पौडेललाई सहिद घोषणा गर्न देशै बन्द गराएर खैलाबैला मच्चायो। कांग्रेस स्वयंलाई थाहा छ, पौडेल सहिद हुने कोटीका होइनन्। ‘दसौँ हजार लायक, नालायक सहिदको सूचीमा एउटा शिव पौडेल अट्नु नपर्ने कारण के छ?’ थाहा छ, यो गलत हो। सबैले गल्ती गरिरहेको ठाउँमा गल्ती गर्न पाउनु मेरो पनि मौलिक अधिकार हो। गान्धीवादी पार्टीको यस्तो ‘तर्क’ सुन्दा जगतै हाँसिरहेको छ। मूल्य र मान्यताको राजनीतिक अवसान भएपछि हुने यस्तै हो।
सहिद पदवीमा त्यस्तो के छ जसका लागि दलहरु यस्तरी मरिमेटिरहेका छन्? उही परिवारले पाउने दस लाख रुपियाँ। पुस २ गते काठमाडौँमा मृत्यु भएलगत्तै नेपाली कांग्रेसका भातृ संगठनहरुले गरेको अघोषित बन्दबाटै बाबुराम भट्टराई सरकार फत्तक्क गलिसकेको थियो। उसले सहिद परिवारलाई जतिकै पौडेल परिवारलाई पनि क्षतिपूर्तिस्वरूप दस लाख दिने घोषणा र घटनाको न्यायिक छानबिनका लागि आयोग गठन गरेकै हो। यति हुँदा पनि कांग्रेसले त्यसको दुई दिनपछि अत्यन्त असहिष्णु बन्द गर्‍यो। बन्दबाट तर्सेर भट्टराई सरकारले मुद्दा फिर्ता र सहिद घोषणा प्रक्रिया सुरु भएको घोषणा गर्नुपर्‍यो। यथार्थमा कांग्रेसलाई पौडेलसँगै फौजदारी मुद्दा लागेका प्रभावशाली गुन्डा कार्यकर्ता प्रमिस राईको मुद्दा फिर्ता गराएर चितवनमा फेरि तरुण दलको जगजगी कायम गर्नु थियो। त्यसमा उसले संविधानसभा निर्वाचनपछि सत्ताको विलासी आसनबाट सडकमा फ्याँकिएको कुन्ठास्वरूप मारिइसकेका व्यक्तिको फौजदारी मुद्दा फिर्ता र सहिद घोषणाको तोप तेर्स्याइदियो। कांग्रेसले दिएको अल्टिमेटम सकिने पूर्वसन्ध्यामा प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले गृह मन्त्रालयले दिएको आश्वासनको खण्डन गरेका छन्। यसले लोकतन्त्रप्रेमीको भन्दा बढी उच्च वर्ग, कर्मकान्डी र यथास्थितिवादीको पार्टी बन्दै गएको कांग्रेसलाई माओवादीभन्दा चर्को ‘क्रान्तिकारी’ बन्न प्रेरणा मिल्नेछ।
देशभरि कोको कति जना, केके कारणले मरेका छन्, पृष्ठभूमिमा शक्ति छ भने सबै सहिद घोषित हुन सक्छन्। लोग्नेको कुटाइबाट मरेकी महिला पतिपीडित सहिद, स्वास्नीको अपहेलना सहन नसकेर आत्महत्या गरेका लोग्नेहरु पत्नीपीडित सहिद, मोटरले किचिएर मारिएका व्यक्ति पांग्रा पीडित सहिद, घाँस काट्दा लडेर मरेकी महिला भिरपीडित सहिद। यसले गर्दा शक्ति प्रदर्शन गर्नसक्नेले चाहँदा मरेका जोकोहीलाई सहिद घोषित गराउन प्रेरणा मिल्छ।
झन्डै दुई हप्ताअघि विश्व मानवअधिकार दिवसमै कालीकोट, जुबिथा गाविसका मनवीर सुनारलाई चुलो छोएको निहुँमा ठकुरी बाबुसापहरुले कुटेरै मारिदिए। उनी जातिवादी समाजको दृष्टिमा अछुत कामी थिए। उनको ज्यान जानुको एउटै कारण त्यही थियो। पसल ठकुरी बाबुसापको थियो। पाहुना आएका बेला चुलो नछुन तिनले सुनारलाई चेतावनी दिए। पाँच वर्षअघि नै छुवाछुतमुक्त घोषित मुलुकमा यस्तो सामाजिक विभेद! पसलजस्तो सार्वजनिक ठाउँमा कसैलाई नआऊ भन्न मिल्दैन। जुनसुकै स्थितिमा होऊन्, मनवीरले विद्रोह गरेर चुलोमा चुरोट सल्काए। ठकुरीसापका दुई ठकुरी पाहुना मीनबहादुर शाही र दीपक शाहीले जातीय अहम् प्रदर्शन गर्दै सुनारलाई कुटेरै मारिदिए।
उच्च जातिवादीको जगजगी रहेको देशमा दलितका लागि बोलिदिने कोही भएन। मधेसी दलको ‘नुन खाएको’ सरकारले निमुखा कामीको पक्षमा त्यसै केही गर्ने कुरा भएन। आफूलाई दलित नमान्ने राजधानीमा मोजमज्जा गरिरहेका दलितले यस्तोमा किन बोल्ने जो स्वयं क्षेत्री, बाहुन बन्ने ताकमा छन्।? दलित संस्थाको नाममा राजधानीमा खुलेका एनजिओहरु पनि विदेशी सहयोगको गुलियोमा भुलिए। यस्तो बेला दुर्गम कालीकोटका दुःखी कामीको हत्यामा कसले बोल्ने? संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समितिले हत्या भएको ११ दिनपछि बल्ल प्रधानमन्त्रीलाई स्मृतिपत्र बुझायो जसमा मनवीरलाई सहिद घोषणा र हत्यामा प्रत्यक्ष-अप्रत्यक्ष संलग्नलाई कडा कारबाहीको माग गरिएको छ। त्यो, मागमै सीमित भयो भने अचम्म नमाने हुन्छ।
मनवीर दलित अधिकारका लागि सचेत विद्रोह गर्ने क्रममा मारिएका होइनन्। यस हिसाबले उनलाई सहिद भन्नु अर्को हास्य हो। परन्तु, आपराधिक भिडन्तमा मारिएका शिव पौडेल सहिद घोषित हुन सक्छन् भने जातिवादी सामाजिक व्यवस्थालाई चुनौती दिने मनवीर कामी सहिद हुनु नपर्ने कारण रहँदैन।
धन्य, धर्मभक्त, गंगालाल, शुक्रराज, दशरथ चन्द, सरोज कोइराला, आजाद, दुर्गानन्द झा, यज्ञबहादुर थापा आदि कोही पनि सहिद पदवी खारेजीको माग गर्न आउँदैनन्। बरु, माओवादी जनयुद्धका क्रममा राज्य र माओवादी दुवै तर्फबाट मारिएकालाई सहिद मान्ने घोषणापछि अत्यधिक अपमानबोधले केही सहिद परिवारले सामूहिक आत्मदाहको चेतावनी दिएका थिए। फेरि त्यही स्थिति आउन सक्छ। बुद्धि पुर्‍याउने हो भने दलहरुको राजनीतिक सहमतिमा सरकारले त्यसअघि नै यी सर्वमान्य सहिदलाई बर्खास्त गरिहाल्नुपर्छ। त्यसपछि जसलाई सहिद घोषणा गरे पनि हुन्छ।

अर्को घटनाचाहिँ हालै तनहुँको घाँसीकुवामा भयो। घाँसीकुवा-१ नाहालाकी डेरावाल माया विश्वकर्माले भरिएको गाग्रो पन्छाएर धारामा आफ्नो गाग्रो भरिन्। त्यही निहुँमा गाग्राधनी अजित श्रेष्ठ र उनका परिवारले अस्पतालै भर्ना गर्नुपर्ने गरी उनलाई कुटे। डेराको आडैको धारामा बिहान-बेलुका दुई-दुई घन्टामात्र पानी आउने रहेछ। छिमेक पाँच घरका आठ परिवारले सोही धाराबाट पानी भर्ने गरेका रहेछन्। भरिएर धाराको पानी खेर गइरहँदा गाग्राधनीलाई पर्खुन्जेल धारा सुक्ला भन्ने डर! यस्तो बेला भरिएको गाग्रा पन्छाएर आफ्नो गाग्रा भर्नुमा मायाको कुनै दोष थिएन। अजितको परिवारले धारा सुके जसरी पनि मायालाई पानी दिने ग्यारेन्टी दिएको त थिएन! श्रेष्ठ थर हुँदैमा दुष्ट व्यवहार गरे पनि सर्वोत्कृष्ट हुन्छु भन्ने भ्रम अजितलाई रहेछ। यसरी उनी अजित श्रेष्ठबाट अजित ‘निकृष्ट’ भए। साँच्चिकै श्रेष्ठ हुन उन्नत मानवीय व्यवहार गर्न जान्नुपर्छ भनेर तिनलाई कसले सिकाइदेला?
अलिअघि मात्र कास्कीको घान्द्रुकमा एक दलित शिक्षकलाई धनी गुरुङ महोदयहरुले त्यसैगरी ठटाएका थिए। अझ उनलाई महिलाको पेटीकोट लगाइदिएर ‘बेइज्जत’ गरेेछन्। पेटीकोट पहिराएर तिनले दलितमाथि अत्याचारमात्र गरेनन्,स्त्री जातिकै अपमान गरे। दलित भएकै कारण आशय छुवाछुत र अपमानका घटनाको बयान साध्य छैन। कुटपिट र हत्याका घटनासमेत कम छैनन्। दलित कार्यकर्ता सरोजदिलु विश्वकर्माका अनुसार यसअघि अन्तर्जातीय विवाह गरेको निहुँमा दैलेखमा केटाको बाबु सेते दमाईलाई खुकुरी प्रहार गरी मारिएको थियो। हुम्लामा गैरदलित युवतीसँग प्रेम गरेको निहुँमा केटालाई भिरबाट खसालेर मारियो। कास्कीमा अन्तर्जातीय विवाह गरेको निहुँमा केटाको हातखुट्टा भाँचियो। सप्तरीको पिप्रा गाविस ७ र वीरगन्ज नगरपालिकाभित्रको दलित बस्तीमा आगो लगाइयो। रौतहटमा ७० वर्षे महिलामाथि सामूहिक बलात्कारै भयो।
अन्त त्यस्ता कति घटना भएका होलान् जो मिडियामा आएका छैनन्! धन्य मिडिया, जसले यस्ता घटनालाई विशेष प्राथमिकता दिएर प्रकाशमा ल्याएका छन् ! जुबिथा घटनाविरुद्ध संयुक्त राजनीतिक दलित संघर्ष समितिले हत्या भएको ११ दिनपछि प्रधानमन्त्रीलाई स्मृतिपत्र बुझायो। दलित सभासद्हरुले व्यवस्थापिका-संसद् अवरुद्ध गरे। फलतः प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले छुवाछुतका यस्ता घटना दोहोरिन नदिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्‍यो। मनवीरका परिवारलाई १० लाख रुपियाँ राहतको घोषणा गर्नुपर्‍यो। घान्द्रुक घटनामा छानबिन भयो। तनहुँ, घाँसीकुवाका अजित श्रेष्ठ र उनका परिवारलाई भने कारबाही भएको खबर सुनिएको छैन। माया र उनकी आमा कति दिनदेखि अस्पतालको चिसो छिँडी रुङिरहेका होलान्।
साँच्चै, मनवीर किन मारिए? घान्द्रुकमा शिक्षक र तनहुँमा माया किन कुटिए? अन्तर्जातीय प्रेम गर्ने युवक र दुलाहाको बाबु किन मारिए? नेपालमा २००७ सालमा प्रजातन्त्र आएपछि जातीय भेदभाव र छुवाछुतलाई दण्डनीय अपराध मानिएको हो। ०६२-६३ को आन्दोलनलगत्तै नेपाल छुवाछुतमुक्त देश घोषित भयोे। यही वर्ष त्यो ऐन पनि बनिसकेको छ। परन्तु, किन हाम्रा दुःखी दलित दाजुभाइ, दिदीबहिनीमाथि अत्याचार रोकिएन?
जातिभेदको जरा
दलित कवि तथा सभासद् आहुतिको किताब ‘नेपालमा वर्ण व्यवस्था र वर्ग संघर्ष’ का अनुसार दक्षिण एसियामा करिब ३५ सय वर्षअघि वर्ण व्यवस्थाको जग हालिएको थियो। करिब २ हजार वर्षअघि ब्राह्मण राजा मनुको शासनकालमा वर्णव्यवस्थामाथि छुवाछुत लादियो। त्यसपछि कथित उच्चजातीय शासनलाई दीर्घजीवी बनाउन छुवाछुतसहितको वर्ण व्यवस्था कठोर पार्दै लगियो। भारतबाट हिन्दू शासक र जनताको प्रवेशसँगै नेपालमा पनि यो व्यवस्था आइपुग्यो। नेपालमा पानी नचल्ने बनाइएका तीन समुदाय छन्। खस-पहाडियामा दमाई, कामी, सार्कीस नेवारमा च्यामे, पोडे, कसाई, कुस्ले र मधेसीमा मुसहर, पासवान, वादी, कमैया, चमार आदि छन्।
हिन्दू सनातन संस्कारको प्रभाव रहेको हाम्रो समाजमा अझै पनि महाभारत, रामायणलगायत १८ पुराणलाई आदर्शको स्रोत मानिन्छ जसको जरादेखि टुप्पैसम्म दलितको अपमान गरिएको छ। वैज्ञानिक युगको फड्कोसँगै महाभारतमा गीता नियमित पढ्ने, सम्पूर्ण पुराणको सारसंक्षेप श्रीमद् भागवत लगाउने चलन बढ्दो छ। हाम्रा शास्त्र सिर्जनशीलता र कल्पनाशीलताका दृष्टिले संसारकै उत्कृष्ट साहित्य हुन्। किन्तु, इतिहास र समाजशास्त्रका हिसाबले यी सर्वथा विरोधाभासपूर्ण, अस्पष्ट, रहस्यमयी र धोकापूर्ण छन्। कति ठाउँमा यिनले विश्व भाइचारा, करुणा, दया, माया, मानवताका कुरा उठाएका छन् जसको खण्डन यिनैका कतिपय प्रसंगलले गरेका छन्। विडम्बना, तिनले सिकाएका असल कुरा हामी अनुशरण गर्दैनौँ, खराबचाहिँ तुरुन्तै ग्रहण गर्छौँ। १८ पुराणका कति प्रसंगमा दुष्ट, राक्षस र दलित हत्याको पाप लाग्दैन भनिएको छ। दलित भक्त शवरीको जुठो बयर खाएर रामले जातीय भेदभावको रेखा मेटिदिएका थिए। आठ ऋषिको उक्साहटमा वेद पढेको र तपस्या गरेको अभियोगमा उनैले दलित शम्बुकको हत्या गरेर अमानवीय वर्ण व्यवस्थालाई प्रश्रय दिए।
महाभारतको कथामा दलित भएका कारण द्रोणाचार्य एकलव्यलाई धनुर्विद्या सिकाउन अस्विकार्छन्। तिनै एकलव्य स्वअभ्यासबाट कुरुकुलका राजकुमारहरुभन्दा पारंगत् हुन्छन्। त्यसपछि द्रोण गुरुदक्षिणास्वरुप बुढी औँला कटाएर उनको तेजोबध गर्छन्। कुनै पनि कुरामा कम नहुँदा पनि सूतपुत्र कर्ण अर्जुनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न पाउँदैनन्। दलित भएकै कारण उनले द्रौपदीको स्वयंवरमा मत्स्यवेध प्रतिस्पर्धामा भाग लिन पाएनन्।
दलित र महिलाका हकमा हाम्रा शास्त्रका कतिपय सन्दर्भ मानवताविरुद्ध अपराध गर्न उक्साउने खालका छन्। युधिष्ठिरले द्रौपदीलाई पाँच दाजुभाइकी पारिवारिक वेश्या बन्न बाध्य पारे। कुरुकुलको भारदारी सभाले सुन्दरी द्रौपदीलाई युधिष्ठिरले जुवामा बाजी थाप्ने हक छ भनिदियो। यसरी महिला पुरुषको ‘सामान’ मात्र हो भन्ने सन्देश दिइयो। विडम्बना, महाभारतले तिनै युधिष्ठिर, भीष्म, युद्ध उत्प्रेरक कृष्णलाई आदर्श पुरुष मान्छ। चेतन वा अचेतनमा यस्ता सन्दर्भले हाम्रो ग्रन्थीलाई प्रभावित पारिरहेका छन्। शिक्षित, जातिभेदविरोधी, छुवाछुतविरोधी व्यक्तिको मुखबाट पनि ऐनमौकामा जातिभेदी वचन बाहिर आउनुको कारण यही हो। सामाजिकरुपमा अझै पनि क्षत्री-बाहुनले नेवारलाई ‘न्यार’ भनेर होच्याउँछन्, नेवारले मधेसीलाई ‘मान्छे होइन, मदिसे’ र तामाङलाई भोटे भनेर हेप्छ। तामाङले दलित र मधेसीलाई हेप्छ। दलितमै कामीले दमाई र सार्कीलाई हेप्छ। ठाउँअनुसार नेवार दलितले खस दलितलाई र खस दलितले नेवार दलितलाई हेप्छन्। दुवै दलितले मधेसी दलितलाई हेप्छन्। शिक्षित व्यक्तिसमेत ख्यालठट्टाको निहुँमा यस्तो प्रवृत्ति देखाउँछन्। दलितमाथि जातिभेदी व्यवहार हुनुमा मूलतः यही मानसिकताले काम गरेको छ।
अन्त्यमा
छुवाछुतविरुद्ध कानुन बन्नु महत्वपूर्ण कुरा हो। त्यसले दलितलाई पनि मूलधारमा आउन ढोका खोल्छ। परन्तु, यस्ता अमानवीय घटना निर्मूल गर्न उन्नत मान्छे बनाउने वैज्ञानिक र मानवीय संस्कृति अनिवार्य रहेछ। दलितविरोधी हरेक घटनामा कथित उच्च जातिले ‘आयन्दा कुनै पनि दलितले हेप्न नसकून्’ भन्ने मनसायले ‘देखाइदिएँ’ शैलीमा व्यवहार गरेको देखिन्छ। यो देश सवर्णको जत्तिकै दलितको पनि हो। नयाँ नेपालले उनीहरुलाई समान र सार्वभौम नागरिक मानेर न्यायमूलक समाजको सपना देखेको छ। देशले समान नागरिक मानेका दलितमाथि असमान व्यवहार गर्न तिनलाई कुन कानुनले यो अधिकार दियो? यसरी उनीहरुले नेपाली समाजलाई कलंकितमात्र पारेका छैनन्, देशद्रोह पनि गरेका छन्। मायामाथि कुटपिट गर्ने अजित हुन् वा अन्य, तिनलाई त्यति कडा सजाय र क्षतिपूर्ति तिराउनु जरुरी छ जुन देखेर कसैले फेरि जातिभेदको दुस्साहस नगरुन्।

I never loved you more, ma soeur
Than as I walked away from you that evening.
The forest swallowed me, the blue forest, ma soeur
The blue forest and above it pale stars in the west.

I did not laugh, not one little bit, ma soeur
As I playfully walked towards a dark fate –
While the faces behind me
Slowly paled in the evening of the blue forest.

Everything was grand that one night, ma soeur
Never thereafter and never before –
I admit it: I was left with nothing but the big birds
And their hungry cries in the dark evening sky.

By Bertolt Brecht

The industrialist is having his aeroplane serviced.
The priest is wondering what he said in his sermon eight weeks ago
about tithes.
The generals are putting on civvies and looking like bank clerks.
Public officials are getting friendly.
The policeman points out the way to the man in the cloth cap.
The landlord comes to see whether the water supply is working.
The journalists write the word People with capital letters.
The singers sing at the opera for nothing.
Ships’ captains check the food in the crew’s galley,
Car owners get in beside their chauffeurs.
Doctors sue the insurance companies.
Scholars show their discoveries and hide their decorations.
Farmers deliver potatoes to the barracks.
The revolution has won its first battle:
That’s what has happened.

पाठ्यक्रममा कुनै समय एउटा निबन्ध पढ्नुपथ्र्यो- हिरो बाई मिस्टेक । बस्तीमा फैलिएको आगो निभाउन प्रमुख पात्रले कुनै काम गरेको हुँदैन संयोगले ऊ साहसिक नायक ठहर्छ । नेपालमा दुई नायक अत्यधिक चर्चामा छन् । सिनेमामा राजेश हमाल र राजनीतिमा गिरिजाप्रसाद कोइराला । संयोगले दुवैको नायकी बाई मिस्टेक हो ।

विगत दुई दशकदेखि नेपाली सिनेमा राजेश हमालको कब्जामा छ । शिव श्रेष्ठलाई उनले चरित्रनायकको रोलमा सीमित गरिदिए । नयाँ चटपटे नायकहरु पनि उनीसामु टिक्नसक्दैनन् । तालु खुइलिए पनि उमेरले ४५ नाघे पनि छ फिट अग्ला राजेश ह्यान्डसम छन् । रजतपटद्वारा महाअभिनेताको उपाधि पाएका राजेश भनेपछि नवयुवतीहरु भुतुक्कै हुन्छन् । उनीसँग अटोग्राफ लिनेको तँछाडमछाड हुन्छ । राष्ट्रपति र प्रधानमन्त्रीको नाम थाहा नहुने नेपाली अधिकांश सिनेकर्मीको भीडमा उनी सम्भवतः सबैभन्दा शिक्षित हुन् जो अंग्रेजी फरर बोल्नसक्छन् संसारकै गतिविधिबारे जानकारी राख्छन् । टेलिभिजन एंकरिङ र उद्घोषणमा निपुण उनी अल्पभाषिताका कारण आफ्नो गम्भीर व्यक्तित्वलाई सुरक्षित राख्न पनि सफल छन् ।

एउटै समस्या उनको अभिनयकला हो जसमा उनी शून्यभन्दा पनि तल माइनस एक डिग्रीमा छन् । सिनेमामा उनी हिन्दी सिनेमाका तेस्रो दर्जाको प्रतिशोधी पुरुषबाहेक समकालीन जीवनको कुनै झलक दिन सक्दैनन् । दुई सयभन्दा बढी उनका सिनेमामा मुस्किलले दुई वा तीनमात्र सफल छन् । तथापि पूरै सिनेमालाई डुबाएर पनि उनी हिट छन् । निर्मार्ता-निर्देशक उनलाई आफ्ना सिनेमामा अनुबन्धित गर्न पाउँदा धन्य हुन्छन् ।

सिनेमा राजेशको कब्जामा भएजस्तै विगत दुई दसकदेखि नेपाली राजनीति गिरिजाप्रसाद कोइरालाको कब्जामा छ । ८६ वर्ष पुगिसक्दा पनि प्रजातन्त्रका लागि उनी अविराम ुलडिरहेकाु छन् । राजाको प्रत्यक्ष शासनप्रति उनको विग्रह अविराम रह्यो । यो बेग्लै कुरा हो एकताक उनी तुल्सी गिरीजस्तै झण्डै पाच बनेका थिए । ०४६ सालको आन्दोलनमा उनको भूमिका प्रशंसनीय थियो । प्रजातान्त्रिक भनिएकाहरुले नै तत्कालीन राजा ज्ञानेन्द्रको ०५९ असोज १८ कदमको जयजयकार गरिरहँदा त्यसविरुद्ध उनले आन्दोलनको अविराम नेतृत्व गरिरहे । गलहत्याइएका शेरबहादुर देउवा प्रधानमन्त्रीमा पुनःस्थापित भए जसलाई प्रतिगमन आधा सच्चिएको ठानेर एमाले शासनको आसनमा विराजमान भयो । कोइराला अलिकति पनि विचलित भएनन् । अन्ततः उनले संसद पुनःबहाली लोकतन्त्र पुनःस्थापना

माधव नेपालको ‘संघर्षको मैदान’ सकियो र ‘सत्ताको मैदान’ सुरु भयो ।
रुक्मांगद कटवाल प्रकरणबाट संवैधानिक राष्ट्रप्रमुखले मैदान’ सकियो र ‘सत्ताको मैदान’ सुरु भयो ।
रुक्मांगद कटवाल प्रकरणबाट संवैधानिक राष्ट्रप्रमुखले मन्त्रिपषिद्को निर्णय आफ्नै ुविवेकुअनुसार नमाने पनि हुन्छ भन्ने नजिर कायम भएको छ । त्यसमा कांग्रेसलगायत दक्षिणपन्थी दल र ुव्यावसायिक बुद्धिजीवीहरुले ल्याप्चे लगाइदिएका छन् । सामान्य राजनीतिक चेतना हुनेलाई पनि थाहा छ सरकारले संवैधानिक राष्ट्र प्रमुखको मृत्युप्रस्तावको सिफारिस गरे पनि उनी त्यसमा सही गर्न बाध्य हुनेछन् । तर यहाँ लोकतन्त्रलाई नै कांग्रेसलगायत दक्षिणपन्थी दलको सापेक्ष बनाइएको छ । एमालेकै उत्तोलनमा आएको दोहोरो सत्ताको स्थिति उसैका लागि घाँडो हुनेछ ।
नयाँ प्रगतिशील र न्यायमूलक संविधान लेख्नु संविधानसभाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण काम हो जसको नेतृत्व सरकारले गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसका लागि राज्य पुनःसंरचनाको खाका अझै तयार भएको छैन । शान्ति प्रकि्रया पूरा गर्नु अर्को महत्वपूर्ण काम हो । माओवादी र तत्कालीन सात दलबीच भएको विस्तृत शान्ति सम्झौताअनुसार सुरक्षा निकायमा माओवादी जनसेनाको समायोजन हुनुपर्छ । तर सेनाको वर्तमान नेतृत्व यो काम हुन दिने पक्षमा छैन । शान्ति सम्झौताविपरीत कांगे्रस नेतृत्व र अन्य दक्षिणपन्थी दल पनि यसको विपक्षमा सार्वजनिक अभिव्यक्ति दिइरहेका छन् । कटवाल प्रकरणबाट सेनालाई आदेश दिने र नमानेमा उसलाई कारबाही गर्ने स्थिति पनि अब देखिन्न । त्यसका लागि कांग्रेस एमालेलगायत दलले नैतिक हक र आत्मबल गुमाइसकेका छन् ।
सैनिक नेतृत्व खुलमखुला विस्तृत शान्ति सम्झौतालाई चुनौती दिइरहेको छ । यो राजनीतिक सहमतिमात्र हो सेनाले त्यसलाई मान्नुपर्ने बाध्यकारी स्थिति छैन भनिरहेछ । माओवादी जनसेना अत्यन्तै दयनीय स्थितिमा धैर्यपूर्वक क्यान्टोनमेन्टमा बसिरहेका छन् । समायोजन कार्य जति ढिला भयो त्यति नै तिनको धैर्य टुट्दै जान्छ । तिनीहरु हातहतियारसाथ बाहिर निस्के भने देशको शान्ति-सुव्यवस्थाको हालत के हुन्छ त्यसले देशलाई फेरि गृहयुद्धमा धकेल्यो भने त्यसको जिम्मेवारी राष्ट्रपति उनका उत्तोलक कांग्रेस एमालेलगायत १८ दल र राष्ट्रपतिको कदमलाई जयजयकार गर्ने व्यावसायिक बुद्धिजीवीले लिनुपर्छ कि पर्दैन ?
माधव नेपालका तत्कालीन चुनौती त सरकारलाई पूर्ण आकार दिनु नै हुनेछ । कांग्रेस फोरम तमलोपासँगै टोल-टोलका क्लबस्तरका पार्टीले उनलाई त्यसै समर्थन दिएका होइनन् । तिनीहरु सबलाई खुसी पार्ने हो भने उनको मन्त्रीमण्डलको आकार ०५६ सालपछि देउवाको मन्त्रीमण्डलभन्दा पनि जम्बो हुनेछ । यी दलको हैसियतको आभासमात्र दिलाउन खोज्दा पनि उनको सरकारमा दश रेक्टर स्केलको भूकम्प जाने खतरा छ । ३ सय ५८ मत पाएका माधवलाई साना केही दलले सरकार निर्माणकै क्रममा समर्थन फिर्ता लिने सम्भावना छ । तीमध्ये फोरमले मात्र समर्थन फिर्ता लिइदियो भने ढोडको बैशाखी टेकेको सरकार गर्लामगुर्लुम ढल्नेछ ।
प्रष्ट छ माधव नेपाल सरकारको साचो मदेसी दलहरुसँग छ जसको माग एक मदेस एक प्रदेश हो । यो माग पूरा गर्ने हो भने सरकारमा सहभागी पार्टीबीच नै बितण्डा हुनेछ । महाकाली सन्धिमा जस्तै एमाले पार्टी फुट्ने स्थिति आउनसक्छ । माग पूरा नभए पनि सरकारमा बस्न चाहे मदेसी दलहरु फुट्नेछन् र सरकारको आयुमा प्रश्नचिह्न लागिरहनेछ । यसको असर संविधान निर्माणमा पर्छ जसले संविधानसभा नै विफल बनाइदिने खतरा हुन्छ । त्यसो भयो भने त्यसको मुख्य दोष सरकार प्रमुख माधव नेपाल र उनको पार्टी एमालेको थाप्लामा पर्नेछ ।
कांग्रेसको समस्या उसको पराजित मनोविज्ञान हो । ऊ ऐतिहासिक संविधानसभामा वामपन्थीले पाएको ६२ प्रतिशत मतबाट रन्थनिएको छ । त्यसको निदान उसले वामपन्थी दलको ह्रासमा देखेको छ । यसकारण ऊ माधव नेपाललाई ढाल बनाएर भीष्मलाई जस्तै वामपन्थीलाई मृत्युशैयामा पुर्याउन चाहन्छ । गठबन्धनले माओवादी-एमाले सम्बन्ध बिग्रेको छ । आगामी दिनमा यो अझै शत्रुतापूर्ण हुनेछ । एमालेले कुनै प्रगतिशील क्रान्तिकारी काम गर्न लाग्यो भने पनि कांगे्रसले बैशाखी झिकेर उनलाई लडाइदिने पक्का छ । ०५२ सालमा अल्पमतको सरकार कांग्रेसले त्यसै ढालिदिएको होइन ।माधव नेपालको प्रशंसा त्यतिखेर खुबै भयो जब उनले संविधानसभामा पार्टी र आफ्नो हारको नैतिक जिम्मेवारी लिँदै महासचिव पदबाट राजीनामा गरे । मनोनयनबाट पनि आउन अस्वीकार गर्नु उनको अर्को प्लस प्वाइन्ट थियो । त्यतिखेर उनको नैतिकता डगमगायो जब उनलाई प्रथम राष्ट्रपति बन्न लोभ देखाइयो । संवैधानिक समितिको अध्यक्ष बन्न माओवादीले राखेको प्रस्ताव स्वीकार्दै आफ्नै अडानविपरीत उनी सुशीलचन्द्र अमात्यलाई राजीनामा गराएर सभासद बने । अध्यक्ष कार्यकारी हुने भएपछि पार्टीमै सर्वसम्मत अध्यक्ष बन्न खोजे । त्यसमा असफल भएपछि एक समयका कडा प्रतिद्वन्द्वी केपी ओलीको क्याम्पमा पुगे । कांग्रेसले प्रधानमन्त्री बन्न प्रस्ताव राखेपछि दायावाया नहेरी सिठी नै नबजी लिगलिगे दौडमा सामेल भए र दौड जित्न सफल भए । देखिन त उनी राजनीतिका कुशल खेलाडी देखिए तर उनको हालत त्यो बहुचर्चित अभिनेताको जस्तो भइदियो जसको अभिनयबाहेक सबै कुरा राम्रो हुन्छ ।
ओशोका अनुसार डार्विन न्यूटन बन्नुपर्ने भारतीय युवकका दिमाग चौबीसै घण्टा युवतीका स्कर्टवरिपरि घुमिरहेको हुन्छ । यसकारण तिनीहरु असफल छन् । तिनकै शैलीमा सत्ताको स्कर्टवरिपरि घुमिरहेका दलको बैशाखी टेकेर माधव नेपालले गर्नसक्ने र गर्नैपर्ने काम संविधान निर्माण र शान्तिप्रकि्रया पूरा गर्न माओवादीलाई पनि सहमतिमा ल्याउनु हो । माओवादीका आफ्नै समस्या छन् । नेताका पेलाह मिजास र कार्यकर्ताको अराजकता माओवादीका निको नभएका दुई घाउ हुन् । तथापि ऊबिना न संविधान बन्नसक्छ न शान्तिप्रकि्रया पूरा हुन्छ । राष्ट्रिय सहमतिको सरकार बन्ने शर्तमा सरकारको नेतृत्व त्याग्न पनि तयार हुनुमै माधव नेपालको योग्यताको वास्तविक परीक्षा हुनेछ । अन्यथा दक्षिणपन्थी दलका निमित्त नायक प्रधानमन्त्रीका रुपमा इतिहासमा नाम दर्ता गर्नुबाहेक सुनाम उनको भागमा केही पर्नेछैन .